Deja VuHerman Schaepman

Herman Schaepman: de katholiek uit Twente die het wèl tot leider schopte

Schaepman werd begraven in Rome. op Campo Teutonico, het kerkhof onder de rook van het Vaticaan.Beeld Werry Crone

Pieter Omtzigt kwam een paar honderd stemmen te kort om hét boegbeeld van het CDA te worden. Herman Schaepman, ook Twentenaar en katholiek, kreeg die leidersrol eind negentiende eeuw wel. Ondanks het feit dat ook zijn strijdbaarheid en dwarsigheid niet bij iedereen goed viel.

Schaepman was een verdienstelijk zanger en dichter, maar de in 1844 geboren oudste zoon van de burgemeester van Tubbergen wijdde het belangrijkste deel van zijn leven aan de politiek.

Met hem zat vanaf 1880 voor het eerst een priester in de Tweede Kamer. Politici, die de scheiding van kerk en staat hoog in het vaandel hadden staan, gruwden van zo’n zwartrok in de volksvertegenwoordiging. Ze zagen hem als een representant van de lange arm van het Vaticaan.

Portret van Herman Schaepman, schrijvend, door Jan Veth, 1892.Beeld Rijksmuseum Amsterdam

Ook intern lag hij niet bij iedereen even lekker. Waar Omtzigt wordt gezien als relatief conservatief binnen zijn fractie, gold Schaepman als verhoudingsgewijs progressief. Hij stemde als een van de weinige katholieke volksvertegenwoordigers voor de invoering van de leerplicht en toonde zich voorstander van de uitbreiding van het kiesrecht.

Van een fractie was in Schaepmans tijd nog geen sprake. Na korte tijd gold de als theoloog opgeleide geestelijke wel als een soort van leider, maar dan toch echt van een groep losse individuen van gelijke gezindte.

Schaepman streefde wel naar meer eenheid. In 1883 schreef hij ‘Een Katholieke Partij. Proeve van een Program’. Maar het duurde nog tot 1896 voordat zijn geestverwanten een gezamenlijk programma wilden onderschrijven. Van een partij kwam het nog niet.

Met enige jaloezie keek Schaepman daarom ook naar de anti-revolutionairen, die wel al zover waren. De orthodox-protestanten zag hij ook als een natuurlijke bondgenoot in de strijd tegen liberale en socialistische ideeën.

Schaepmans redenaarstalent en humor leverden hem na verloop van tijd brede waardering op. Buiten de eigen gelederen had hij haast nog meer vrienden dan onder mede-katholieken. De strijdbare houding van Schaepman speelde daarbij een rol. Zijn aanjagen voelde voor sommigen als opjagen.

‘Ik ken geen luier wezen dan de Nederlandse katholiek’

Een beetje zoals Omtzigts kritische houding irritatie wekt bij sommigen in eigen huis. Binnen en buiten zijn fractie hekelde Schaepman in alle openheid de passiviteit van zijn geloofsgenoten: “Ik ken geen luier wezen dan de Nederlandse katholiek.”

Niemand die Schaepman gebrek aan activiteit kon verwijten. Maar zijn werklust brak hem op. De ook niet bepaald ascetisch levende Schaepman (onder meer dol op lekker eten en drinken) kreeg gezondheidsproblemen en verhuisde om die redenen naar Rome, waar hij al eerder had gewoond. Daar overleed hij begin 1903 op 58-jarige leeftijd.

De priester werd begraven in het Vaticaan. 24 jaar later kreeg zijn eigen Tubbergen een Schaepman-monument van bijna on-Nederlandse proporties: trappen met daarboven een sokkel van 4 meter en een bronzen beeld van 5 meter hoog. Schaepman werd er neergezet met een gebalde rechtervuist in lijn met zijn motto ‘Credo pugno’ (Ik geloof, ik strijd).

Hoe machtig Schaepman ook was geweest, van een katholieke minister-president kwam het tijdens zijn leven niet. Dat gebeurde wel onder zijn opvolger Willem Nolens, opnieuw een priester. De Limburger zweeg meer dan Schaepman. Het liet zich veel lastiger peilen. Hij was er niet minder machtig om. Het gebeurde vaak zoals de leider van de katholieken het wilde: nolens volens. In 1918 kreeg Nederland in de persoon van jonkheer Charles Ruijs de Beerenbrouck voor het eerst een katholieke minister-president. Overigens tot afgrijzen van veel protestantse politici en koningin Wilhelmina.

Een echte partij ontstond ook pas na Schaepmans dood. In 1926 werd de Roomsch-Katholieke Staatspartij opgericht. Eind 1945 kreeg die de Katholieke Volkspartij als opvolger. Die KVP ging in 1980 op in het Christen-Democratisch Appèl (CDA).

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden