AnalysePolitieke keuzes

Heilige huisjes of koopkracht: kabinet-Rutte IV staat voor keuze

Mark Rutte komt aan bij het Catshuis voor overleg tussen het kabinet en de coalitiepartijen. Beeld ANP
Mark Rutte komt aan bij het Catshuis voor overleg tussen het kabinet en de coalitiepartijen.Beeld ANP

Simpele ingrepen zijn niet genoeg voor het kabinet om de koopkracht te stutten. VVD, D66, CDA en ChristenUnie staan voor diep politieke keuzes.

Wilma Kieskamp

Lang heeft het kabinet het land om begrip gevraagd. Het is ongelooflijk complex om de koopkracht te repareren, luidt telkens de waarschuwing. Verwachtingen zijn bij voorbaat getemperd. Beslissingen namen tijd. Ook daarvoor vroeg het kabinet het land om veel geduld.

Vanaf vandaag is de tijd van wikken en wegen dan toch echt voorbij. Het kabinet móet de keuze maken: hoe krijgen miljoenen huishoudens uitzicht om rond te kunnen blijven komen, niet alleen in 2022 maar ook in 2023 en de jaren daarna?

Blijft het bij beperkte gebaren of kiest het kabinet alsnog voor een ingrijpender operatie? Om lage inkomens minder kwetsbaar te maken voor financiële tegenslag kan de discussie zomaar gaan over het structureel verkleinen van de inkomensverschillen tussen arm en rijk.

Uiterst politieke keuzes

Het zijn uiterst politieke keuzes waar premier Rutte vandaag met de ministerraad over spreekt. Dan worden de eerste voorstellen besproken voor een uitgebreid pakket aan koopkrachtmaatregelen voor het komende jaar. Er moet richting gekozen worden, met het oog op de begrotingen die af moeten zijn voor Prinsjesdag. Maar gaat het linksaf of rechtsaf?

Er is tot nu toe nog weinig bekend over de denkrichting van het kabinet. Behalve wie ervan moeten gaan profiteren: dat zijn wat de coalitie betreft vooral de laagste inkomens. Maar ook de middeninkomens, tot 70.000 euro, dienen compensatie te krijgen voor de gierende prijsstijgingen. Ook in de oppositie leeft die wens. Van steun is het kabinet wel verzekerd. Maar hoe en hoeveel? Dat is wat het complex maakt.

Vanwege de ingrijpende discussie komen zelfs de vermaledijde koopkrachtplaatjes vandaag weer op tafel, waarvan veel politieke partijen eigenlijk vonden dat die maar in beperkte mate iets zeggen over de werkelijkheid. Het Centraal Planbureau komt vandaag met ramingen voor 2023.

Heftige koopkrachtplaatjes

Dat de koopkrachtplaatjes heftig zijn, zal nauwelijks een verrassing meer kunnen zijn. Waar het vooral om gaat, is welk beeld die plaatjes geven: hoe daalt de pijn van de inflatie neer? Als de rijkste groepen weinig last hebben, moet er dan van hen niet een offer gevraagd worden in de vorm van hogere vermogens­belasting?

Juist in Nederland is beslissen over koopkrachtreparatie politiek ingrijpend, want hier is veel meer stutwerk dan elders nodig om het huis overeind te houden. De Nederlandse gasprijzen en inflatie horen tot de hoogste van heel Europa. De pijn zit zo diep dat de discussie vanzelf gaat over de gehele inkomenspolitiek en over de geloofsartikelen van de kabinetten van de afgelopen jaren.

Structurele armoede

Bijna nergens in Europa zijn de laagste inkomens relatief zo hard getroffen door de hoge energieprijzen als in Nederland, bleek uit cijfers van het Internationaal Monetair Fonds. Nederland bungelde afgelopen voorjaar met Groot-Brittannië en Estland onderaan. En de groep armen was in Nederland al relatief groot. Het CPB trok in juni aan de bel: een op de zes Nederlanders dreigt in harde, structurele armoede te belanden.

VVD, D66, CDA en ChristenUnie moeten het onderling eens zien te worden over zaken waar ze in de formatie zeer verschillend over dachten. Moet het minimumloon alsnog naar 14 euro per uur, zoals oppositiepartij PvdA dringend nodig vindt, twee euro meer dan het kabinet zelf van plan was?

Wat gaat de coalitie vragen van bedrijven, nu de economie ondanks alles prima draait met mooie groeicijfers – kunnen zij meer belasting betalen? Moet er sneller en harder ingegrepen worden bij de huurprijzen voor lage en middeninkomens, meer dan het kabinet van plan was? Is de studiebeurs die terugkeert nog wel hoog genoeg?

Niet meer verdwalen in ingewikkelde regelingen

Voorheen waren toeslagen via de ­Belastingdienst de beproefde manier om lage inkomens of andere gedupeerde groepen gericht te helpen. Zo konden de lonen laag blijven en werd inkomenssteun iets waar lage inkomens zelf achteraan moesten. Maar in het draaien aan dat soort knoppen gelooft niemand meer in politiek Den Haag. Het kabinet wilde sowieso al af van alle toeslagen, “zodat mensen niet meer verdwalen in ingewikkelde regelingen”. Grijpt het kabinet de kans om dat nu meteen te doen?

Voor VVD, D66, CDA en ChristenUnie is het bijna of een deel van de formatie moet worden overgedaan. Het coalitieoverleg is daarom tijdelijk heropend. Gisteren trokken alle vier de fractievoorzitters zich ­terug met de premier en de vice­premiers. Achter de hekken van het Catshuis begon het zoeken naar ‘uitzonderlijke maatregelen’, zoals de coalitie het zelf noemt.

Een prettige sfeer

De top van het kabinet en de fractievoorzitters van de coalitie hebben donderdag in het Catshuis zo’n drie uur met elkaar gesproken over de koopkrachtproblematiek, het stikstofdossier en de vluchtelingencrisis. Het was volgens premier Mark Rutte een goed gesprek dat in prettige sfeer is verlopen, maar over de inhoud ervan wil hij niets zeggen. Er zijn geen knopen doorgehakt.

“Dat was ook niet de bedoeling”, zei Rutte na afloop van de bijeenkomst.

De komende tijd zullen het kabinet en de fractievoorzitters nog een aantal keer bij elkaar komen, zoals dat ook rond de Voorjaarsnota is gebeurd, aldus Rutte.

In het Catshuis is volgens Rutte alleen gesproken over de koopkracht-, de vluchtelingen- en de stikstofcrisis. Al spreekt de premier liever niet over crises - “je krijgt anders crisisinflatie” - maar over “serieuze onderwerpen.”

Tijdens de eerste bijeenkomst is niet geprobeerd iedereen op een lijn te krijgen. “Het was echt kijken wat voor iedereen belangrijk is, zonder te proberen de verschillen te zien of juist te overbruggen.” Dergelijke gesprekken worden de komende weken binnen de coalitie gevoerd, als het concreet over de begroting voor komend jaar gaat. “De komende tijd zullen we daar vaker met elkaar over spreken.”

De inhoudelijke begrotingsgesprekken, zowel in de fracties als in het kabinet, worden volgende week gevoerd, aldus de premier. De cijfers van het Centraal Planbureau (CPB) die het vrijdag presenteert, zijn daarbij van groot belang, erkent Rutte.

Vrijdag komt het CPB met zijn concept macro-economische verkenning. In deze raming zijn de economische vooruitzichten van dit en komend jaar geactualiseerd.

Lees ook:

Hoe het uitgelekte zorgakkoord wil voorkomen dat we naar de dokter gaan

Kun je over een paar jaar met een medische vraag nog bij een huisarts of specialist terecht? Minder vaak dan nu, zo blijkt uit de voornemens in het uitgelekte zorgakkoord. Het kabinet wil de zorg ‘toekomstbestendig’ maken en onderhandelt daarover met verzekeraars en zorgaanbieders.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden