Gaspolitiek

Harder optreden tegen Rusland? Nederland blijft er moeite mee houden

Anti-Poetin-borden bij een demonstratie voor de Russische ambassade in Berlijn. Op de achtergrond een beeld van Aleksej Navalny met de tekst ‘vergiftigd’. Beeld AFP

Veranderen de vergiftiging van oppositieleider Navalny en de gebeurtenissen in Wit-Rusland iets aan de houding van Nederland ten opzichte van Rusland? Alleen de Tweede Kamer kan minister Blok van buitenlandse zaken dwingen tot hardere actie. Maandag debatteren ze over Rusland.

Het kabinet heeft lang volgehouden dat Nord Stream 2, de gaspijp die Russisch gas naar Duitsland brengt, een ‘puur economisch’ project was. Nu de Russische oppositieleider Aleksej Navalny in Duitsland herstelt van een gifaanval en de Wit-Russische oppositie moet vechten om te overleven, zal ook Nederland kleur moeten bekennen: gas is politiek. 

Zelfs in Duitsland, dat altijd groot pleitbezorger was van Nord Stream 1 én 2, krabt bondskanselier Angela Merkel zich achter de oren. Het recente optreden van Rusland heeft breuken veroorzaakt in de van oudsher stevige band tussen Moskou en Berlijn. Toch zal het, wat betreft de Duitsers, niet snel komen tot stopzetting van het project. Duitsland is grootafnemer van Russisch gas, goed voor een derde van de export van Gazprom. Merkel heeft het Russisch gas nodig om van kernenergie en de laatste kolencentrales af te komen.

Maar wat moet er dan wel gebeuren? Binnen de EU zijn de meningen over Nord Stream sterk verdeeld. Polen en de Baltische Staten zijn fel tegen, andere lidstaten als Hongarije die zelf honderd procent afhankelijk zijn van Russisch gas zien geen problemen. De Europese Unie worstelt al jaren met een gezamenlijke energiepolitiek. Slechts over de grote doelen zijn de landen het eens: meer duurzame energie, een betere mix van energiebronnen en minder afhankelijkheid van één leverancier.

De pijp naar Duitsland durft Rusland niet dicht te draaien, was het idee

Het Russisch gas speelt in deze discussie een hoofdrol. Een kleine duik in het verleden: de bouw van de eerste Nord Stream werd in Brussel nog van harte toegejuicht. Deze pijp zou de afhankelijkheid van doorvoerland Oekraïne verminderen, iets wat de EU vanwege de gasconflicten tussen Rusland en Oekraïne toen goed uitkwam. Het idee was ook dat Rusland de kraan naar Duitsland nooit zou durven dichtdraaien, waardoor via Nord Stream eventueel ook oostelijke EU-lidstaten bevoorraad kon worden. 

De eigenaar van de gaspijp, Gazprom, hoefde daarom niet te voldoen aan regels die voor andere energieconcerns in Europa wel gelden: splitsing van bedrijf in een transport- en productiepoot, toegang geven aan derden, transparant werken. Pas in 2019 legde de EU, met een nieuwe Gasrichtlijn, deze verplichting wel op aan Nord Stream 2. Maar van handhaving is nog geen sprake. Sterker, er kwam een nieuwe lobby voor ontheffing op gang.

GroenLinks en D66 willen daarom maandag bij minister Blok aandringen op strikte toepassing van deze Europese Gasrichtlijn. “Daarmee zeggen we niets geks, maar geven we een duidelijk politiek signaal aan Poetin”, zegt GroenLinks-Kamerlid Bram van Ojik. “Je treft hem en Gazprom waar het het meest pijn doet.” Ook richting de VS, die de bouwers aan Nord Stream 2 sancties hebben opgelegd, is het een signaal dat de EU haar eigen lijn kiest, aldus Van Ojik.

Harde druk aan de ene kant, samenwerken waar het kan

De Tweede Kamer debatteert maandag met Blok over zijn Ruslandstrategie, die hij eind vorig jaar op verzoek van de Kamer produceerde. Daarin staat niet veel nieuws. Nederland voert al sinds vlucht MH17 in 2014 werd neergehaald dezelfde lijn: harde druk en sancties aan de ene kant, samenwerken waar het kan, terwijl economische belangen op de achtergrond vaak prevaleren. In de praktijk overschaduwt het lopende MH17-proces alle betrekkingen, tot verdriet van  Ruslandexperts en oud-ambassadeurs.

Nederland heeft zich wat betreft Nord Stream altijd vierkant achter Duitsland opgesteld. Blok nam pas onder druk van de Kamer in 2018 een positie in over de komst van de Gasrichtlijn. Nu de gaswinning in Groningen de komende jaren stopt, wil het kabinet de import juist uit Rusland verhogen. Bovendien hebben Nederlandse bedrijven als de Gasunie en Shell belangen in respectievelijk Nord Stream 1 en 2. Minister Blok zal daarom afwachten hoe Merkel hier opereert. 

Het is niet waarschijnlijk dat Nederland binnen de EU ineens het voortouw neemt, zoals D66 en GroenLinks bepleiten.

Lees ook: 

Oud-ambassadeur: ‘Jaag de Russen niet nog verder de gordijnen in’

Oude reflexen vertroebelen ons beeld van Rusland. Ze zitten ook het Nederlandse Ruslandbeleid in de weg. Laten we kritischer naar onszelf kijken, bepleit oud-ambassadeur Ron Keller.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden