Column Lex Oomkes

Halbe Zijlstra’s kritiek op de Eerste Kamer was zo gek nog niet

De staatscommissie parlementair stelsel was ooit de resultante van het groeiend ongenoegen van Halbe Zijlstra, de toenmalige VVD-fractievoorzitter in de Tweede Kamer. Niet dat de Eerste Kamer het regeren onmogelijk maakte, maar alleen al de mogelijkheid dat een onwelgevallige meerderheid een spaak in het wiel zou kunnen steken, ergerde Zijlstra. Al dat moois dat hij, het kabinet en de coalitiepartner bedachten, diende door de senaat met applaus te worden begroet.

Zijlstra, inmiddels ex-politicus, kan tevreden zijn. Weliswaar staat het opheffen van de Eerste Kamer – een mogelijkheid die Zijlstra niet uitsloot – niet in de voorstellen die het kabinet vorige week deed, maar datgene wat wel wordt voorgesteld zou aan een groot deel van de bezwaren van Zijlstra tegemoet moeten komen.

De staatscommissie volgde overigens niet de bezwaren van Zijlstra. De commissie-Remkes zag geen enkele reden iets te veranderen aan de wijze waarop de Eerste Kamer wordt samengesteld. Het kabinet was verstandiger en koos ervoor terug te gaan naar hoe het ooit was.

Voorspelbaar

Eind jaren zeventig en begin jaren tachtig werd nog gemijmerd over een rechtstreeks, eens in de vier jaar gekozen Eerste Kamer. Er was in die tijd geen aanleiding  om te denken dat daarmee een concurrent voor de Tweede Kamer zou worden gecreëerd. De kiezer gedroeg zich nog keurig en stemde ‘voorspelbaar’. De ene keer iets linkser, de volgende keer wat rechtser. De Tweede Kamer en Eerste Kamer weken qua samenstelling nauwelijks van elkaar af.

Kabinetten uit die tijd wilden niet zo ver gaan als de staatscommissie uit die periode adviseerde. De concessie werd kleiner. Door de bestaande praktijk dat Provinciale Staten eens in de drie jaar de helft van de Eerste Kamer vernieuwde, was er ‘weinig onderlinge aansluiting tussen de verkiezingen voor de Provinciale Staten en die voor de Eerste Kamer’, aldus De Gaay Fortman, de indiener van de grondwetswijziging en minister van binnenlandse zaken in het kabinet-Den Uyl.

Arrogant

Sinds 1983 wordt daarom de Eerste Kamer eens in de vier jaar door de vers gekozen Provinciale Staten volledig vernieuwd. Niemand kon destijds voorzien dat daarmee het politiek gewicht van de Eerste Kamer zou toenemen. De coalitie, gevormd door een meerderheid in de Tweede Kamer, moet maar afwachten hoe de hazen een tijdje later in de Eerste Kamer gaan lopen. Hoe arrogant Zijlstra zijn frustratie ook verwoordde, helemaal ongelijk had hij niet.

Zijlstra zette met zijn ongenoegen over de Eerste Kamer een proces in gang dat uiteindelijk veel breder werd dan hij beoogde. De Eerste Kamer moet terug in het hok, was de opzet van de VVD’er. Dat een deel van de kiezers zich in Den Haag niet vertegenwoordigd voelt, hield hem niet bezig. Het kabinet inmiddels wel. 

Dwingend correctief referendum

Zo besluitvaardig als de coalitie omging met de bezwaren van Zijlstra, zo teleurstellend weinig is in de concrete voorstellen iets terug te vinden waarmee iets wordt gedaan aan die voor het huidige parlementair stelsel veel gevaarlijker ontwikkeling. We moeten het doen met de mededeling dat het dwingend correctief referendum nog niet definitief naar de prullenbak is verwezen. Mogelijk voor partijen als de VVD en het CDA is dat al een hele concessie, maar gezien de erkenning van een potentieel gevaar absoluut te mager.

Lex Oomkes is politiek commentator bij Trouw, en schrijft wekelijks een column. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden