null Beeld Tom Janssen
Beeld Tom Janssen

AnalyseNieuwe regering

Geen getreuzel: Rutte IV wacht meteen een aantal crises en zware dossiers

Rutte IV kan niet genieten van wittebroodsweken. Op een zestal dossiers moet het kabinet meteen aan de slag.

Niels Markus en Christoph Schmidt

Nieuwe bestuurscultuur

‘We werken aan een overheid die betrouwbaar, dienstbaar, dichtbij en rechtvaardig is’, staat in het coalitieakkoord van 15 december. Na de toeslagenaffaire, waarin die overheid op alle vier punten juist een tegenovergesteld gezicht liet zien, ligt hier de grootste uitdaging voor Rutte IV.

Dat begint onder meer met de manier waarop in Den Haag politiek wordt bedreven. Eerste concrete ‘resultaat’ is de afschaffing van het knusse coalitieoverleg op maandagochtend. Daarbij kwamen premier Rutte, zijn drie vicepremiers en de Tweede Kamer-fractieleiders van de vier coalitiepartijen bijeen om de belangrijkste onderwerpen van die week af te kaarten. Gevolg was doorgaans dat een Kamermeerderheid steeds gedwee instemde met kabinetsbesluiten.

Snel moet blijken dat die dynamiek tussen kabinet en Kamer anders wordt. Meer dualisme, zoals dat heet. ‘We zullen daarom zoeken naar samenwerking met constructieve partijen in de Tweede Kamer’, staat in het coalitieakkoord. ‘Natuurlijk horen daar stevige inhoudelijke debatten bij. Dat is goed, zolang het met respect gebeurt.’

De aandacht gaat niet alleen uit naar een gehoopte andere opstelling van het kabinet, maar ook naar die van de Tweede Kamer, met name de vier coalitiepartijen. Durven die zich op aangewezen momenten tegen kabinetsbesluiten te keren?

De coronacrisis

De meeste rust die coronaminister Ernst Kuipers deze week zal ervaren, is als hij poseert voor de kabinetsfoto voor paleis Noordeinde. Meteen daarna wordt hij opgeslokt door het moordende coronaschema, waardoor ook zijn voorganger Hugo de Jonge werd geleefd.

Direct aan het begin van de week kan hij aan de slag met het nieuwe OMT-advies, over het al dan niet in stand houden van de huidige lockdown. Aangezien Nederland de laatste dagen de hoogste besmettingscijfers uit de hele coronacrisis haalt, lijken versoepelingen uitgesloten. Op vrijdag mag Kuipers aantreden voor zijn eerste persconferentie aan de zijde van Mark Rutte, volgende week volgt een coronadebat in de Tweede Kamer.

De verwachtingen rond Kuipers zijn hooggespannen: de hoop is dat hij met plannen komt waardoor Nederland beter kan leven mét het virus, zodat de samenleving niet steeds op slot moet. Hij zal ervoor moeten waken dat hij niet vanaf dag één in de crisisstand staat, waardoor hij nooit toekomt aan de lange termijn.

Wooncrisis

Het tekort aan woningen is nijpend. In het coalitieakkoord van december ligt de lat hoog om de wooncrisis op te lossen. Daar staat de keiharde belofte dat er elk jaar 100.000 woningen moeten worden gebouwd. Om precies te zijn: ‘We versnellen de woningbouw tot rond de 100.000 woningen per jaar’. Er staat niet in welk jaar dat doel moet zijn bereikt. Ook dat ‘rond’ geeft het kabinet de nodige armslag.

De stikstofcrisis heeft de afgelopen jaren juist een rem gezet op de nieuwbouw. Daar doemen dus al de eerste beren op de weg op.

Over een snellere afbouw van de hypotheekrenteaftrek wordt in het coalitieakkoord met geen woord gerept. Volgens experts is dat fiscale voordeel nog steeds een van de oorzaken van de hoge prijzen op de koopmarkt.

Hugo de Jonge heeft niet de illusie dat hij, na zijn corona-tropenjaren, even kan uitpuffen bij een kalm departement. Als nieuwe minister van volkshuisvesting en ruimtelijke ordening kan de CDA’er meteen weer vol aan de bak. En opnieuw weet hij de kritische schijnwerpers op zijn beleid gericht.

Klimaat

Ja, Nederland heeft tot 2030 om het aangescherpte klimaatdoel van 60 procent CO2-reductie te halen. Maar de inspanning om die extra ambitie bovenop de 49 procent van Rutte III te halen, is zo groot dat klimaatminister Rob Jetten geen moment kan treuzelen. Temeer omdat de vorige kabinetten al vertraging hebben opgelopen: Nederland ligt al een tijdje niet op koers om de zelf gestelde klimaatdoelen te halen.

Afgelopen najaar sloot het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) niet uit dat Nederland een hogere ambitie kan halen. Maar dan is er wel werk aan de winkel. Destijds rekende het PBL er nog op dat het kabinet zou streven naar 55 procent CO2-reductie, een eis die voortvloeit uit de Europese Green Deal. Daar gooit Rutte IV dus nog 5 procent bovenop.

Voor een deel van de extra CO2-besparing hoeft het kabinet helemaal niet zo veel te doen. De Europese uitstootrechten zullen de komende jaren steeds duurder worden, waardoor energieproducten en de industrie gedwongen worden om te verduurzamen. Maar om al die duurzame stroom bij huizen en bedrijven te krijgen, is een forse versteviging van het elektriciteitsnet nodig. Het aanleggen van een hoogspanningsleiding kan tien jaar duren. En dan is het dus al 2032.

EU-coronaherstelfonds

Nederland was afgelopen jaar het lachertje binnen de EU. Als enige EU-land diende het geen plan in voor besteding van de miljarden uit het coronaherstelfonds, een van de grootste gezamenlijke EU-projecten uit de geschiedenis. Het argument van het demissionaire kabinet was steeds dat die klus werd overgelaten aan het volgende kabinet. Daarmee liet Rutte III in 2021 een voorschot liggen van 13 procent van de kleine 6 miljard euro die voor Nederland op de plank ligt, ofwel bijna 800 miljoen. Het geld bestaat volledig uit subsidies en hoeft dus niet te worden terugbetaald.

Hiermee moet Rutte IV snel aan de slag. Een harde deadline voor het indienen van het plan hanteert de Europese Commissie niet. In november had demissionair minister Hoekstra (CDA) het over ‘uiterlijk rond de zomer van 2022’.

De Europese Commissie stelt wel (hervormings)voorwaarden: voor Nederland slaan die vooral op de arbeidsmarkt (positie zzp’ers) en de woningmarkt (hypotheekrenteaftrek), waarover Brussel al jaren kritisch is.

De belangrijkste eis is echter dat minstens 37 procent van het nationale plan moet bestaan uit duurzame investeringen. Met die voorwaarde in het achterhoofd stellen critici dat het demissionaire kabinet vorig jaar makkelijk een eerste, niet-controversieel voorstel naar Brussel had kunnen sturen.

Toeslagenaffaire

Nog vijf dagen en dan is het een jaar geleden dat Rutte III aftrad vanwege het ‘ongekende onrecht’ van de toeslagenaffaire. Een ‘kolossale smet’ op zijn premierschap, erkende premier Mark Rutte die dag. “Het gaat hier over tienduizenden ouders die tussen de wielen van de staat zijn terechtgekomen.”

Een jaar later hebben veel ouders nog altijd niet het gevoel dat ze uit hun benarde positie bevrijd zijn. En dat terwijl het kabinet al sinds december 2020 alles op alles zegt te zetten om hun tegemoet te komen en in ere te herstellen.

Recent stuurde demissionair staatssecretaris Alexandra van Huffelen een nieuw herstelplan naar de Tweede Kamer. Gemeenten moeten meer mogelijkheden krijgen om gedupeerden te helpen en ouders moeten veel sneller een persoonlijk gesprek krijgen. Zwaar gedupeerden moeten prioriteit krijgen.

Aan Aukje de Vries, de nieuwe staatssecretaris, de taak om ervoor te zorgen dat deze plannen ook echt uitgevoerd worden, en niet opnieuw vastlopen. En snel een beetje. Een kabinet dat een nieuwe en betere houding tegenover de burger belooft, kan zich op dit dossier weinig uitstel meer permitteren.

Lees ook:

Nieuwe gezichten en een sprong in het diepe: dit zijn alle bewindslieden van Rutte IV

Het wordt een sprong in het diepe. Het kabinet Rutte-IV kent veel nieuwe gezichten die aan de slag gaan op een terrein dat nieuw voor ze is, of ze hebben relatief weinig politieke ervaring voor de zware post die ze in handen krijgen.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden