Portret Politiek

Gaat staatssecretaris Snel de Belastingdienst nu eindelijk temmen?

Beeld Tom Janssen

Menno Snel ging anderhalf jaar geleden veelbelovend van start als staatssecretaris. Hij oogstte lof. Maar door de toeslagenaffaire bij de Belastingdienst bladdert zijn imago af. Staat zijn antenne goed afgesteld?

 Een staatssecretaris met deze portefeuille zal moeten beschikken over een onverwoestbaar humeur en moet geen enkele interesse hebben in de eigen loopbaan.” Het zijn woorden van Eric Wiebes, op zijn laatste dag in 2017 als staatssecretaris van financiën. Zijn opvolger Menno Snel staat al klaar en zal een dag later, net als de rest van het nieuwe kabinet Rutte-III, worden beëdigd door de koning.

D66 lijkt met Menno Snel een winnend lot uit de loterij te hebben. Het zou een man zijn met, jawel, een ‘onverwoestbaar humeur’. Hij zou een koel analyticus zijn. Een slimmerik die in de chaos van de Belastingdienst meer oplossingen ziet dan problemen.

Schadevergoeding

Maar toch dreigt ook deze rasbestuurder weg te zinken in een moeras. Hij is niet bij machte om duidelijkheid te scheppen in de pijnlijke affaire over de toeslagen voor kinderopvang. Leden van de Tweede Kamer smeken om informatie en krijgen die slechts mondjesmaat. Het lijkt er sterk op dat Snel, als hoogste politieke baas, niet op de hoogte is van wat er bij de Belastingdienst speelt.

Jarenlang voerde de Belastingdienst ten onrechte rechtszaken tegen ouders. Zij werden beschuldigd van fraude en moesten duizenden euro’s kinderopvangtoeslag terugbetalen. De fiscus drukte nietsontziend door. Snel gaf na publicaties van Trouw en RTL Nieuws slechts schoorvoetend toe dat zijn Belastingdienst fout zit. Hij was al even terughoudend met de erkenning dat de ouders snel schadevergoeding moeten krijgen. Bovendien kwam hij er laat achter dat er mogelijk veel meer ouders zijn benadeeld dat hij eerder aan de Tweede Kamer vertelde.

Belastingdienst

Dat Snel grote problemen zou tegenkomen bij de Belastingdienst was bij zijn aantreden al duidelijk. Hoe gaat hij daarmee om, was de grote vraag. Zijn voorganger Eric Wiebes was een reorganisatie begonnen met het doel minder formulieren te controleren en vaker via automatisering eventuele fraude te achterhalen. Daarvoor zou ander personeel nodig zijn. Maar bij een goudgerande saneringsoperatie vertrokken te veel mensen en dat bleek vaak ook nog het personeel dat de Belastingdienst juist nodig had. Ook de nieuwe automatisering strandde.

De reorganisatie maakte daarnaast duidelijk dat er een gesloten cultuur bestaat bij de Belastingdienst. Personeel op de werkvloer vertelt de (politieke) leiding niet over fouten. Onderzoekers, in 2016 aan het werk gezet door Wiebes, omschreven de mores als: ‘Stoor ons niet, wij halen iedere dag één miljard euro binnen voor de staat’. In die cultuur blijkt orde op zaken stellen heel lastig. 

Daar komt bij dat de Belastingdienst de afgelopen decennia meer taken heeft gekregen. Wensen van de politiek belanden vaak op het bordje van de Belastingdienst, variërend van het uitkeren van ingewikkelde toeslagen voor huur, zorg of kinderopvang tot het stimuleren van elektrische auto’s.  De ene keer betekent dit geld innen, de andere keer geld betalen. 

Stap voor stap

Bij zijn aantreden wist Snel dat hij voor een megaklus stond. Hij kondigde aan dat zich nieuwe problemen zouden voordoen en dat hij die stap voor stap wilde aanpakken. Te veel haast veroorzaakt meer ellende, is zijn stelling. Dit heet sindsdien ‘beheerst vernieuwen’: meer personeel aantrekken, computerproblemen een voor een oplossen en het management verbeteren. Sinds het echec met de toeslagen voegde Snel daar een facet aan toe: de cultuur veranderen met meer ‘openheid en integriteit’.

Behalve met de reorganisatie van de Belastingdienst ging de nieuwe staatssecretaris aan de slag met belastingontwijking. Onder meer de Panama Papers brachten aan het licht dat multinationals en rijke particulieren op grote schaal geld naar belastingparadijzen sluizen. Het is niet illegaal; Nederlandse regels maken het mogelijk. Niet alleen in Nederland maar ook internationaal is er veel verzet tegen deze praktijk en het kabinet besloot, mede onder buitenlandse druk, de regels te veranderen. Met de manier waarop de staatssecretaris dat aanpakt oogst hij lof, bij coalitie en oppositie.

Smet op blazoen

Maar nu loopt Snel het risico alle krediet dat hij heeft opgebouwd te verliezen. Er kwam vorige zomer al een smet op zijn blazoen door de gigantische achterstand bij de behandeling van aangiften van erf- en schenkbelasting. Kwalijk was vooral dat Snel en minister van financiën Wopke Hoekstra volkomen werden verrast. “Ik sprong uit mijn vel”, zei Hoekstra. Inmiddels is die achterstand ingelopen. Met de kwestie over de toeslagen voor kinderopvang kreeg Snel een nog groter debacle op zijn bordje en ook dit keer lijkt hij steeds verrast door nieuwe informatie terwijl de zaak al jaren speelt.

De verwachtingen waren hoog gespannen toen staatssecretaris Menno Snel begon. Hij wordt geprezen om zijn communicatieve vaardigheden en politieke handigheid. Al op zijn 33ste werd de econoom plaatsvervangend directeur-generaal fiscale zaken en wist hij ministers veilig door moeilijke debatten te loodsen.

Snel gaf een hoge baan (met aanmerkelijk hoger salaris) bij de Nederlandse Waterschapsbank op om staatssecretaris te worden. Pas anderhalve week voor de beëdiging van het kabinet werd hij gebeld. Wouter Koolmees, onderhandelaar namens D66 bij de formatie en nu minister van sociale zaken, kende Snel als collega op het ministerie van financiën.

Nog niet eerder lag de staatssecretaris in de afgelopen anderhalf jaar zo onder het vergrootglas. Is hij werkelijk zo doortastend en politiek snugger als werd gedacht? Kan hij als ex-ambtenaar op het ministerie van financiën kritisch oordelen over de organisatie waar hij zelf veertien jaar lang werkte?

Erfenis

Henk Nijboer, Kamerlid van oppositiepartij PvdA vindt dat Snel de reorganisatie van de Belastingdienst goed aanpakt. “Hij heeft een erfenis die je niemand gunt. Hij is op de goede weg. Maar de kwestie met de kinderopvangtoeslag doet hij niet goed. Het zou niet moeten uitmaken of zijn ambtenaren hem wel of niet informeren. Hij is politiek verantwoordelijk en moet de Kamer vertellen wat er aan de hand is. Hij zou ook wat meer mogen luisteren naar kritiek.”

Iemand die hard oordeelt over ministers en staatssecretarissen is Kamerlid Renske Leijten van de SP. Over Snel zegt zij: “Zijn komst was een verademing.” Zij noemt de communicatie van de man helder en prijst zijn aanpak van belastingontwijking. “Ik ben dus genegen om hem enig krediet te geven, maar door wat er nu naar boven komt, gaat het bij mij echt knagen.”

Leijten vindt de staatssecretaris eerlijk. Hij vertelde dat de Belastingdienst jarenlang leed aan een tunnelvisie. Ambtenaren dachten dat ze gelijk hadden, maar zaten fout met hun rechtszaken tegen ouders. “Het siert Snel dat hij toegeeft dat hij zelf ook leed aan die tunnelvisie.” Maar zij vindt dat hij de signalen die al zeker een jaar worden uitgezonden, dat de rechtszaken fout zijn, niet oppikte. De Ombudsman gaf dezelfde boodschap af en ook CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt. Leijten: “Zijn antenne staat niet goed afgesteld.”

Onrechtmatig gehandeld

De centrale vraag is of Snel stelselmatig verkeerd wordt geïnformeerd door zijn ambtenaren of zelf onvoldoende vragen stelt. Leijten: “Ik weet het niet. Is het zijn karakter? Heeft hij verkeerde adviseurs? Hij opereert niet handig. Ouders worden niet goed behandeld. De Kamer wordt niet goed geïnformeerd. Ik hoor al heel lang het mantra: we zijn er nog niet en we gaan het stap voor stap oplossen. Ondertussen is duidelijk dat ambtenaren van de Belastingdienst onrechtmatig hebben gehandeld. Het kostte Snel grote moeite om dat toe te geven. Dat moet consequenties hebben voor de medewerkers die het betreft. Snel wil een cultuurverandering, maar hij spaart zijn mensen. Hij legitimeert een verkeerde cultuur.”

De meeste Kamerleden oordelen keihard over de toeslagaffaire maar mild over Snel. Alleen CDA’er Pieter Omtzigt ligt permanent op ramkoers met de staatssecretaris. Doorgaans gaat dat over het verstrekken van meer informatie aan de Kamer. Het feit dat hij lid is van een regeringspartij vindt Omtzigt zelf geen reden om zijn kritiek in te slikken. 

Trêveszaal

D66-Kamerlid Steven van Weyenberg verdedigt zijn partijgenoot. “Ik ken geen betere man voor dit werk dan Menno Snel. Hij is realistisch, ook als het misgaat. Hij wordt nog steeds verrast door problemen. Ik baal daarvan. Hij baalt daarvan. Hij kan moeilijk op de bureaus van 19.000 medewerkers meekijken wat er gebeurt.”

Voor de coalitie is Menno Snel een belangrijke man. Hij is slechts staatssecretaris, geen minister, maar veel belangrijke onderwerpen passeren zijn bureau. Hij is regelmatig aanwezig bij belangrijke besprekingen in het kabinet. Met zijn portefeuille is hij betrokken bij thema’s als koopkracht, klimaat (vliegtaks en het belasten van elektrische auto’s) en arbeidsmarkt (belasting voor zelfstandig ondernemers). Ook al ligt hij onder vuur, in de Trêveszaal, waar de ministers iedere vrijdag vergaderen, is zijn status onaangetast.

Parlementaire enquête

Hoe het verder gaat met Snel is ongewis. Mogelijk verliest hij het vertrouwen van de Kamer en treedt hij af, net als in 2014 zijn voorganger VVD’er Frans Weekers. Misschien komt er een parlementaire enquête die het labyrint dat de Belastingdienst is geworden ordent.

De 76-jarige Martin van Rooijen, KVP-staatssecretaris fiscale zaken in de jaren zeventig en tot vier weken geleden nog lid van de Tweede Kamer voor 50Plus, opperde regelmatig dat de klus voor één man te groot is. Hij suggereerde om twee staatssecretarissen aan te stellen. Eén voor het beleid en één die als een terriër de tanden zet in de Belastingdienst. Andere Kamerleden maakten er grappen over: ‘U wilt het zeker zelf weer gaan doen’. Maar Van Rooijen was bloedserieus.

Een overvol bord

Een loodzware klus heeft Menno Snel als staatssecretaris van financiën. Een greep uit zijn takenpakket:

• Orde scheppen bij de Belastingdienst. Meer personeel aantrekken, automatisering aanpassen, management verbeteren en cultuur veranderen.

• Belastingontwijking aanpakken. Daarover zijn afspraken gemaakt met andere Europese landen en in het regeerakkoord.

• Klimaatakkoord uitwerken en uitvoeren. Veel afspraken uit het klimaatakkoord hebben te maken met belasting(aftrek), zoals de aanschaf van elektrische auto’s.

• Vliegbelasting invoeren.

• Nieuwe belastingregels maken voor zelfstandig ondernemers.

• Het nieuw belastingstelsel per 2021 invoeren.

Lees ook:
Menno Snel, een ambtenaar die per ongeluk in de politiek verzeild raakte

Wie zijn de nieuwelingen in het kabinet? Vandaag: Menno Snel (D66). Met zijn bestuurservaring en kennis moet de staatssecretaris van financiën één van de lastigste klussen opknappen.

Snel is bereid rechtszaken tegen beschuldigde ouders stil te leggen
De staatssecretaris van financiën raakt verder verstrikt in de toeslagenaffaire. Hoeveel gedupeerden er zijn, is volstrekt onduidelijk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden