Formatieonderhandelingen

Formatie in openbaarheid is een recept voor mislukking

Sylvana Simons  van Bij1 was de eerste fractievoorzitter die informateur Herman Tjeenk Willink ontving.  Beeld EPA
Sylvana Simons van Bij1 was de eerste fractievoorzitter die informateur Herman Tjeenk Willink ontving.Beeld EPA

De Kamer wil ‘veel meer openheid en transparantie’ tijdens deze kabinetsformatie. Voormalige informateurs en de huidige, Herman Tjeenk Willink, vinden dat geen goed idee.

Voor een deel van de Tweede Kamer is het hét wondermiddel voor de vastgelopen formatie: meer openheid en transparantie. Bijna de volledige Kamer, op 50Plus en Forum voor Democratie na, stemde voor een motie om de gespreksverslagen van de informatieronde openbaar te maken.

D66-leider Sigrid Kaag sprak in het debat over de nieuwe informateur Herman Tjeenk Willink van een ‘nieuwe bestuurscultuur’, “met veel meer openheid en transparantie.” Indiener van de motie Joost Eerdmans (JA21) noemt openheid een ‘breuk met het verleden’. SGP-fractievoorzitter Kees van der Staaij leunt nog een beetje naar de andere kant. Hij wil “een goede balans tussen openheid en vertrouwelijkheid.”

In 2017 dacht toenmalig informateur Gerrit Zalm (VVD) er nog heel anders over. Na een onderhandelingsronde zei hij tegen de pers: “Als je zeker wilt zijn dat er nooit een kabinet komt, is transparantie de oplossing”. Hij zou er vier jaar later vermoedelijk niet meer mee wegkomen.

Zijn er dingen die we onder vier ogen moeten bespreken?

Toch krijgt hij enigszins bijval van Tjeenk Willink. Die zei woensdag dat de formatie niet volledig openbaar wordt. “Ik sluit niet uit dat ik op gegeven moment zeg: zijn er dingen die we onder vier ogen moeten bespreken?” Als mensen willen ‘reflecteren’, dan hoef je dat volgens hem niet allemaal op te schrijven. Zonodig vraagt Tjeenk Willink de ambtelijke ondersteuning, die notities maakt, even naar buiten te gaan. Eerdmans reageerde donderdag verontwaardigd.

Oud-verkenner Henk Kamp is het met Tjeenk Willink eens. Volledige openheid in een formatie vindt de oud-minister, die in 2012 de mogelijke coalities onderzocht, ingewikkeld. “De eerste gesprekken met de zeventien fractieleiders kun je openbaar maken, daar begin je toch over de grote lijnen. Je moet wel de afweging maken of je dat volledig doet of alleen in hoofdlijnen.” Voor het herstel van vertrouwen vindt Kamp het verstandig om niet elk detail te publiceren. “Je moet de partijleiders de gelegenheid geven tot elkaar te komen. Het allemaal in de openbaarheid gooien is een recept voor mislukking.”

In Den Haag kan over het algemeen wel meer openbaar, vindt Kamp. Zo kunnen de analyses die ambtenaren maken best naar de Kamer. Dat is wat anders dan beleidsadviezen die van ambtenaren komen. “Als je die openbaar maakt, verschuift de verantwoordelijkheid naar de ambtenaren en dan worden die er door parlement, pers en samenleving op aangesproken. De verantwoordelijkheid hoort bij bewindslieden te liggen.”

‘Over het inleveren van standpunten hoor je het niet te hebben’

Na de vorige verkenningsronde werden op aandringen van de Kamer alle ambtelijke stukken openbaar, zodat ook duidelijk werd welke standpunten bijvoorbeeld GroenLinks bereid was los te laten. Dat had helemaal niet gehoeven, vindt Kamp, als de verkenners zich aan hun opdracht hadden gehouden. “Je hoort alleen te vragen hoe partijleiders de uitslag duiden en welk kabinet zij vinden dat er moet komen. Over het inleveren van standpunten hoor je het helemaal niet te hebben.”

Na de verkenning in 2012 ging Henk Kamp verder als informateur, samen met Wouter Bos (PvdA). Zeker de onderhandelingsfase onder een informateur is gebaat bij vertrouwelijkheid, vindt Bos. “Over het vertalen van de uitslag en wie wel en niet wil onderhandelen, kun je prima verslag uitbrengen. Maar op enig moment moeten compromissen worden gesloten en moeten partijen standpunten verlaten. Vanaf dat moment kun je alleen het totaalresultaat openbaar maken. Tussentijdse transparantie leidt tot onrust in de achterban van deelnemende partijen.”

Misschien is het mogelijk, zegt Bos, een formatie in volledige openheid, maar hij kan zich moeilijk voorstellen hoe. “Die vertrouwelijkheid is er niet voor niets, men is door schade en schande wijs geworden.” Ook bij deze formatie ligt het voor de hand dat het overleg op een gegeven moment in stilte verder zal gaan. “Als je overal cameraploegen op zet, dan slaan de gesprekken dood.” Bovendien is dan de kans groot, denkt Bos, dat de echt vertrouwelijke zaken informeel onder vier ogen worden besproken.

Lees ook:

Simons wil een ‘grote schoonmaak’, Eerdmans vindt dat Tjeenk Willink een valse start maakt

Vandaag praten de fractievoorzitters van de kleinere partijen met Herman Tjeenk Willink, de informateur.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden