Mark Rutte bij het Kamerdebat donderdagavond.

AnalysePositie Rutte

Expert politieke crises: ‘Het vertrek van Rutte zal onvermijdelijk blijken’

Mark Rutte bij het Kamerdebat donderdagavond.Beeld Hollandse Hoogte / ANP

Een dikke tien jaar wist premier Mark Rutte zich uit grootste problemen te kletsen doordat hij cruciale dingen ‘niet meer wist’. Afgelopen week kon hij zich wéér iets niet herinneren. De vraag is of het vertrouwen ook nu weer terugkeert.

“Ik kan”, zei Mark Rutte in 2019 tegen de Tweede Kamer, “geen herinneringen faken die ik niet heb”. Zijn collega, minister Jeanine Hennis van defensie, had hem in 2015 verteld over burgerdoden die waren gevallen bij een aanval met een Nederlandse F16 op een munitiedepot van IS in het Iraakse Hawija.

Het bleek te zijn gegaan om maar liefst zeventig slachtoffers. De kogelkelder die geraakt was, lag niet alleen vol met springstof, hij lag ook midden in een woonwijk. Nederland hoorde er pas vier jaar later over. Dat had natuurlijk anders gemoeten. Hennis en Rutte hadden de Kamer moeten vertellen over de slachtoffers, maar dat gebeurde niet. Achteraf zei Rutte dat hij geen idee had dat hij het eerder al wist. “Ik heb”, zei Rutte tegen de Tweede Kamer over zijn eerdere gesprek met Hennis, “geen herinneringen”.

Het geheugen van de Nederlandse premier is een bijzonder apparaat. Als medewerkers, vrienden en bekenden van Mark Rutte hem willen ophemelen, dan prijzen ze onder meer zijn feilloze geheugen, waarin allerlei details heel precies liggen opgeborgen. Maar als diezelfde premier in het nauw komt, dan lijkt dat geheugen opeens op een Hollandse ijsvloer na één stevige winternacht, bezaaid met wakken op cruciale punten. Hij weet het niet meer. Zijn geheugen laat hem in de steek. Hij heeft ‘geen actieve herinnering’.

Afgelopen week viel hij weer in zo’n wak. Rutte kon zich niet meer voor de geest halen dat hij onlangs nog met de formatie-verkenners had gepraat over CDA-Kamerlid Omtzigt, dat die een andere functie zou moeten krijgen. Sterker nog: hij had heel stellig ontkend tegen journalisten van televisiejournaals dat hij daarover had gesproken. Toch was het gebeurd. Er waren getuigen en een notitie was per ongeluk in de openbaarheid geraakt. Dus zette Rutte zijn meest deemoedige stem op en vertelde de Kamer dat hij niet had willen liegen, maar vergeten was wat hij daar gezegd had. Maar dit keer was de Kamer opeens veel minder bereid om hem zijn slordigheid te vergeven.

Een kras te veel

“Ik denk dat het vertrek van Rutte nu onvermijdelijk zal blijken”, zegt Anne Bos, onderzoeker bij het Nijmeegse Centrum voor Parlementaire Geschiedenis en expert op het gebied van politieke crises. “Dit is òf het einde, òf het begin van het einde. Dit houdt hij niet vol. De schade die is aangericht, maakt hij niet meer goed, ook al doet hij zijn uiterste best.”

Historicus Bos deed promotieonderzoek naar de val van ministers en staatssecretarissen. Nu ziet ze ook bij Rutte een patroon zoals ze wel vaker zag: “Eén fout kan, twee wordt twijfelachtig, maar drie of vier maakt dat mensen het niet meer geloven. Het is een optelsom. Op een gegeven moment heeft een bokser zoveel klappen gekregen dat hij niet meer op kan staan. Ik denk dat dat nu gebeurd is.”

Het was GroenLinks-leider Jesse Klaver die Rutte er in het Kamerdebat van donderdagavond op wees. “Meneer Rutte, iedere keer als u in de problemen komt, laat uw geheugen u in de steek. [..] Op ieder cruciaal moment zegt u: ik was mijn handen in onschuld, ik heb hier geen herinnering aan. Dat is wel heel toevallig. Er is een patroon, meneer Rutte. Iedere keer als u in de problemen kwam, is uw laatste lifeline steeds: ik heb er geen herinnering aan.”

Het was niet iets wat Klaver die avond had uitgevonden. Het geheugen van Rutte is dermate berucht, dat er zelfs een alinea aan is gewijd op zijn Wikipediapagina. Die werd toegevoegd in 2019, toen het haperende geheugen van de premier begon op te vallen bij het Kamerdebat over de Iraakse burgerdoden in Hawija. “Nul herinnering”, zei Rutte toen. “Dat is wat ik u zeg. Ik kan het niet mooier maken.”

Van dat slechte geheugen had hij al vaker last gehad, bijvoorbeeld in april 2018, toen hij politiek in het nauw kwam door een onthulling over de afschaffing van de dividendbelasting. Het kabinet wilde in 2017 die belasting afschaffen, om zo banen bij multinationals te behouden. Het zou 1,4 miljard euro per jaar gaan kosten. Achteraf bleken ambtenaren daar al tijdens de formatie-onderhandelingen kritische memo’s over te hebben geschreven. “Ik kan me niet herinneren dat er tijdens de formatie-onderhandelingen memo’s over de dividendbelasting zijn geweest”, zei Rutte een jaar later. “Bij mijn beste weten heeft er geen memo gelegen.” Maar toen twee onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam om openbaarmaking vroegen op basis van de Wet openbaarheid van bestuur, bleken die notities wel degelijk te bestaan. Toch kwam Rutte ermee weg.

Net zoals hij geen deuken opliep bij de zogeheten ‘bonnetjesaffaire’ in 2015, een kwestie die in totaal drie VVD-bewindslieden en een Kamervoorzitter hun baan kostte. In die kwestie ging het om een deal die toenmalige officier van justitie Fred Teeven in 2000 sloot met een hasjhandelaar. Teeven, inmiddels staatssecretaris, informeerde in 2015 de Kamer onjuist over de hoogte van het bedrag en kan inpakken, met in zijn kielzog een hele trits anderen. Maar Rutte, die standvastig bleef ontkennen dat hij wel wist om welk bedrag het ging, bleef ongedeerd.

Zo kleefde de datsja-kwestie uit 2017 hem evenmin aan. Toen had hij, zei hij, ‘geen actieve herinnering’ aan gesprekken met anderen over iets wat zijn minister van buitenlandse zaken Halbe Zijlstra hem had bekend. Die had opgebiecht dat hij als fractievoorzitter op een VVD-congres in een speech een kletsverhaal had afgestoken over een bezoek dat hij zou hebben gebracht aan Poetins buitenhuis. Pas dagen later hoorde de Kamer ervan, via een verhaal in de Volkskrant. Rutte erkende achteraf dat hij dat misschien anders had moeten doen en kon opnieuw doorgaan met regeren.

10 elementen

Het geheugenverhaal van Rutte, zo vertelde de toenmalige PvdA-leider Lodewijk Asscher in november 2019, is onderdeel van ‘de 10 elementen van Rutte’. Asscher noemde het ‘strategisch geheugenverlies’. “Het betekent dat de andere antwoorden even niet meer werken”, vertelde hij zijn collega’s in de Tweede Kamer.

Asscher onthulde ook de andere debattrucs uit Ruttes gereedschapskist. Hij noemde bijvoorbeeld het geheide ‘Dit is geen stuk, het is een memo’, of de persoonlijke aanval ‘het ridiculiseren van de tegenstander’, meestal Jesse Klaver; ‘ik moet aan uw eikeltjespyjama denken’.

De trucs werkten. De handige manier waarop hij zich steeds onder politieke verantwoordelijkheid wist uit te draaien leverde hem de benaming ‘teflonpremier’ op, zelfs in het buitenland.

Maar historicus Anne Bos vermoedt dat Rutte dit keer zijn hand heeft overspeeld. Dat de komende dagen of weken zal blijken dat de teflon­premier, van wie alle affaires tot nog toe leken af te glijden, het vertrouwen niet meer kan terugwinnen.

Donderdagavond keek Bos met plaatsvervangende schaamte naar het debat. “Ik vond het een beschadiging van de politiek en het vertrouwen in de democratie.” Vooral het moment waarop Klaver opsomde op welke andere momenten Ruttes geheugen hem in de steek liet, noemt ze ‘pijnlijk’. “Dit keer ging het dan ook nog over zijn herinnering aan iets wat zich een paar dagen eerder had afgespeeld. Die andere kwesties waren van langer geleden, soms jaren. Dan kan ik me nog voorstellen dat er iets is weggezakt, die man heeft zo’n drukke agenda. Maar dit is zo kort geleden, dat weet je nog wel. Hier wordt dat verhaal echt heel dun.”

Lees ook:

Rutte zwaar gehavend na motie van afkeuring, maar hij stapt niet op

Demissionair premier Mark Rutte overleeft het debat over de Omtzigt-affaire ternauwernood. Maar als VVD-leider kreeg hij vannacht dankzij D66 en CDA wel een motie van afkeuring aan zijn broek. Het kabinet-Rutte IV is zeer onzeker geworden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden