Zij bemensen de Europese Conferentie over de Toekomst: parlementsvoorzitter David Sassoli, Commissievoorzitter Ursula von der Leyen en Raadsvoorzitter Charles Michel.

AnalyseEU-hervormingen

En nu mag de burger zeggen hoe het verder moet met de Europese Unie

Zij bemensen de Europese Conferentie over de Toekomst: parlementsvoorzitter David Sassoli, Commissievoorzitter Ursula von der Leyen en Raadsvoorzitter Charles Michel.Beeld Ilse van Kraaij

Lange tijd was de Conferentie over de Toekomst van Europa een speeltje van EU-diehards, maar nu is het toch echt de bedoeling dat burgers het hoogste woord gaan voeren over de beoogde hervorming van de EU.

Het is u misschien ontgaan, maar al ruim twee weken kunt u al uw gedachten en klachten over de Europese Unie spuien op een centrale digitale ideeënbus dan wel klaagmuur. Het is zelfs de bedoeling dat die EU met uw inbreng aan de slag gaat, met de nadruk op ‘bedoeling’.

De website staat op futureu.europa.eu en is in alle 24 officiële talen van de Unie beschikbaar. U kunt een thema aanklikken (zie kader voor die thema’s), deelnemen aan een discussie of zelf een praatgroepje opzetten. Het ziet er allemaal simpel en laagdrempelig uit. Om actief deel te nemen moet je je wel aanmelden en een soort ethische code onderschrijven. Moderatoren houden pestkoppen en haatzaaiers tegen.

Wat u wellicht ook niet in de gaten had, is dat het morgen Europadag is. Gerede kans dat u Moederdag wel in uw agenda heeft genoteerd en Europadag niet. Voor de EU-instellingen is de 9de mei (verjaardag van de Schumanverklaring uit 1950, het prille begin van de Europese samenwerking) echter elk jaar aanleiding om ergens een feestje te bouwen. In Luxemburg is het zelfs een officiële feestdag.

Wat hebben die twee dingen, die u hier dus mogelijk voor het eerst leest, met elkaar te maken? Welnu, die burgerinspraak via die website is een wezenlijk onderdeel van de zogeheten Conferentie over de Toekomst van Europa, waarvan de voorbereidingen de Brusselse bubbel al zeker anderhalf jaar bezighouden. En de EU-instellingen hadden bedacht dat Europadag een mooie gelegenheid zou zijn om die brede maatschappelijke discussie (want dat is eigenlijk een betere omschrijving dan het stoffige ‘conferentie’) officieel af te trappen.

Het gehate Straatsburg

Dat gaat dan ook gebeuren, morgen in de symbolische stad Straatsburg, in de plenaire zaal van het Europees Parlement. Die is door de coronacrisis al sinds februari vorig jaar niet meer gebruikt. Onder anderen de Franse president Macron houdt er een toespraak.

Je gaat je bijna afvragen of het wel slim is om zo’n burgerconsultatie met toeters en bellen af te trappen in die ene grote zaal in Straatsburg. Voor de gemiddelde EU-burger is dat immers een van de meest gehate plekken van de hele EU, vanwege dat (ongetwijfeld dit jaar te hervatten) maandelijkse reiscircus tussen Brussel en de Elzasser hoofdstad.

Digitaal platform

Het oorspronkelijke idee was dat de Conferentie over de Toekomst van Europa vorig jaar zou beginnen en twee jaar zou duren, eindigend tijdens het Franse EU-voorzitterschap in de eerste helft van 2022. Dat laatste streven is blijven staan, waardoor de tijdsduur is gehalveerd. Critici betwijfelen of er in zo’n korte tijd wel iets zinnigs uit rolt.

Ook de keuze van de thema’s waarover burgers kunnen discussiëren (op de website ­futureu.europa.eu) heeft de nodige vergadertijd gekost. Uiteindelijk zijn het geworden:

• Klimaatverandering en milieu
• Gezondheid
• Een sterkere economie, sociale rechtvaardigheid en werkgelegenheid
• De EU in de wereld
• Waarden en rechten, rechtsstaat, veiligheid
• Digitale transformatie
• Europese democratie
• Migratie
• Onderwijs, cultuur, jeugdzaken en sport
• Overige ideeën

Er nemen zo’n 7800 mensen deel aan de discussies op de website en zijn er ruim 1500 ideeën geplaatst.

Hoe dan ook zou de EU de EU niet zijn als er niet tot op het laatste moment onderling werd gekibbeld over de precieze opzet van de conferentie. Gisteren nog was er koortsachtig overleg tussen de belangrijkste drie instituties (parlement, commissie en raad, waarin de 27 lidstaten zijn vertegenwoordigd). Het parlement dreigde de afgelopen dagen zelfs de stekker uit dat hele Straatsburgfeestje te trekken, maar dat was meer een onderhandelingstactiek.

Even terug naar het begin. De conferentie is een idee van Macron, geopperd in een open brief aan de ‘burgers van Europa’ van maart 2019. Het waren (en zijn, nog steeds) verwarrende tijden voor de EU, getekend door de brexit en andere existentiële vraagstukken. “Niets mag daar taboe zijn, zelfs niet de herziening van de verdragen”, schreef Macron toen over de conferentie. Die had eigenlijk in de lente van vorig jaar moeten beginnen, maar de pandemie stak daar een stokje voor.

Er was nog een andere reden voor de vertraging. Weliswaar zou de mening van de burger de meeste aandacht moeten krijgen, maar de voorbereiding liep al meteen vast op persoonlijke (en institutionele) ego’s. De Belgische oud-premier en prominente Europarlementariër Guy Verhofstadt was van meet af aan voorbestemd om het boegbeeld van de conferentie te worden. Het zou zijn laatste grote klus zijn, hij is immers ook alweer 68 jaar oud. Vooruitlopend op zijn benoeming deed hij zelfs een stap opzij als liberale leider in het parlement.

Maar veel lidstaten bliefden hem niet vanwege zijn uitgesproken federalistische opvattingen. Hoe kun je ooit een open, kritische discussie voeren over de EU als Verhofstadt de eindverantwoordelijke is, zo luidde de retorische vraag.

Hervormingsgezinde Europeanen ontbeerden draagvlak

Andere namen gingen over de tong. Helle Thorning-Schmidt, oud-premier van Denemarken. Alex Stubb, de hyper-dynamische oud-premier van Finland. Bevlogen, hervormingsgezinde Europeanen. Maar genoeg draagvlak binnen de instituties kregen ze niet.

Dus rolde er vorig jaar een typisch Brusselse oplossing uit de bus: drie voorzitters, van elk instituut één. Ursula von der Leyen namens de commissie. David Sassoli namens het parlement. En niet Charles Michel, maar de elk halfjaar wisselende regeringsleider van het EU-voorzittersland (op dit moment premier António Costa van Portugal) namens de raad.

Daaronder hangt een uitvoerend comité, eveneens netjes uitgesmeerd over de drie instituties, en daar heeft Verhofstadt wel zijn erebaantje gekregen. Hij is daar de hoogste vertegenwoordiger van het parlement. Een troostprijs.

Guy Verhofstadt, lid van het Europees Parlement, in Brussel tijdens een persconferentie over de Conferentie over de Toekomst van Europa. Beeld AP
Guy Verhofstadt, lid van het Europees Parlement, in Brussel tijdens een persconferentie over de Conferentie over de Toekomst van Europa.Beeld AP

Het hele conferentieproces, met zowel die discussieplatforms – online of fysiek – als plenaire vergaderingen (eveneens met een hoofdrol voor burgers) moet de rest van dit jaar zijn beslag krijgen. Over ongeveer een jaar, tijdens het Franse EU-voorzitterschap, moet het driekoppige voorzitterschap aanbevelingen presenteren voor EU-hervormingen. Of die ook daadwerkelijk worden overgenomen, hangt vooral af van de welwillendheid van de 27 nationale regeringen van dat moment.

Verdragswijzigingen

Nu al is duidelijk dat een behoorlijk aantal landen, waaronder Nederland, niets voelt voor eventuele wijzigingen aan het EU-verdrag die het gevolg zouden kunnen zijn van die aanbevelingen. Het verleden wijst uit dat zulke wijzigingsprocessen tijdrovend en slopend zijn. Maar volgens veel betrokkenen, vooral in het parlement, heeft de burgerraadpleging geen zin als je op voorhand verdragswijziging uitsluit.

De Duitse bondskanselier Angela Merkel zei vorige maand dat de EU-leiders wel degelijk moeten openstaan voor verdragswijzigingen. “Ik geloof dat Europa meer bevoegdheden nodig heeft op het gebied van gezondheidszorg”, noemde Merkel als voorbeeld, tegen de achtergrond van de lappendeken aan coronamaatregelen die we al ruim een jaar voorbij zien komen. “Idealiter zouden we altijd een uniforme Europese benadering moeten hebben wat betreft lockdowns, sluitingen en andere maatregelen.” Ook is Merkel het eens met een eerdere oproep van commissievoorzitter Von der Leyen over een Europese gezondheidsunie.

Anderen zeggen weer dat je al veel hervormingen kunt doorvoeren zonder fundamenteel aan verdragsteksten te morrelen. Zo zouden er bij de komende Europese verkiezingen van 2024 transnationale kieslijsten kunnen komen, waarmee kandidaten in de hele EU verkiesbaar zijn, niet alleen in eigen land. Je zou ook bepaalde vetorechten in het buitenland- en/of belastingbeleid kunnen afschaffen, als blijkt dat het overgrote deel van de EU-bevolking vindt dat zoiets de EU slagvaardiger maakt. Optimisten hopen dat de conferentie leidt tot zulke échte, concrete hervormingen, het liefst voor die verkiezingen van 2024.

Cynisme

Niet alleen buiten de Brusselse bubbel, ook erbinnen heerst echter het nodige cynisme over de hele gang van zaken. “Dit is de ‘jongens, wat doen we met Guy?-conferentie’, en vervolgens doe je niks met Guy”, schampert een hooggeplaatste EU-functionaris. “Veel belangrijker is de vraag: wat houdt de mensen bezig? Hoe komen we uit de crisis, hoe heb ik nog een baan, wat gaan we met de macht van China doen, hoe maken we mijn stad weer leefbaar, hoe krijg ik mijn kinderen naar goede scholen? Dat is waar mensen mee bezig zijn, toch niet hoe we de Europese Unie organiseren?”

Bovendien kampt de EU in het algemeen en Brussel in het bijzonder nog steeds met het trauma uit begin deze eeuw (2002-2003), van de beruchte ‘Conventie over de Toekomst van Europa’. Toen was er wel één boegbeeld: de vorig jaar overleden oud-president van Frankrijk, Valéry Giscard d’Estaing. Weliswaar was dat veel meer een ‘top-down’-gebeuren dan de conferentie van nu, maar de gedachte aan dat eerdere evenement maakt niemand gelukkig.

Giscards conventie leidde tot een ontwerp-grondwet voor de EU. Die werd in 2005 genadeloos weggestemd bij referenda in Nederland en Frankrijk. Weliswaar was het daaropvolgende Verdrag van Lissabon grotendeels gestoeld op die eerdere inspanningen, maar een schoonheidsprijs verdiende het allemaal niet.

Velen zijn dan ook beducht voor een nieuw conferentiefiasco, dat de euroscepsis eerder zal aanjagen dan doen afnemen. Terwijl dat laatste nou precies de oorspronkelijke bedoeling is van Macron en alle andere pleitbezorgers van de conferentie.

Hoe dan ook: het woord is het hele verdere jaar aan u.

Lees ook:

‘Sofagate’ toont aan: Het EU-schip heeft één kapitein te veel

Het gênante stoelincident met EU-commissievoorzitter Ursula von der Leyen, vorige maand in Ankara, heeft een oude discussie nieuw leven ingeblazen. Waarom treedt de EU altijd met twee gezichten naar buiten?

We moeten het echt gaan hebben over de toekomst van Europa

De aanpak van de coronacrisis eiste alle aandacht en maakte tegelijkertijd duidelijk dat het hoog tijd is ons te bezinnen op de toekomst van de EU, aldus Guido van Enthoven directeur van Instituut Maatschappelijke Innovatie, in dit opiniestuk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden