Verkiezingen

Een sterker Europa? Dat komt wel na de verkiezingen

Minister-president Mark Rutte tijdens een videoconferentie in oktober 2020 met leiders van de Europese Unie over de aanpak van het coronavirus. De Europese Commissie kondigde nieuwe plannen aan om de samenwerking tussen de landen te versterken.  Beeld ANP
Minister-president Mark Rutte tijdens een videoconferentie in oktober 2020 met leiders van de Europese Unie over de aanpak van het coronavirus. De Europese Commissie kondigde nieuwe plannen aan om de samenwerking tussen de landen te versterken.Beeld ANP

Met het land in lockdown lijken Europa en de rest van het buitenland in de Nederlandse verkiezingen opnieuw ver weg. Toch zien politieke partijen juist vanwege de pandemie de noodzaak in van hechtere samenwerking.

Het klimaat, de strijd tegen het virus, de erfenis van het Trump-tijdperk: de redenen om als Europese lidstaten nauwer samen te werken, liggen voor het oprapen. De meeste partijen erkennen in hun verkiezingsprogramma’s daarom volop de noodzaak van een sterkere Europese Unie. Slechts twee partijen zijn voor een nexit, de PVV en FvD; JA21 streeft naar een kleinere Europese Unie.

Toch spelen Europa en de Europese Unie nauwelijks een rol van betekenis in de verkiezingscampagne. Zelfs het pro-Europese D66 valt koploper VVD vooral aan op het coronabeleid.

Virusbestrijding

Een voor de hand liggende verklaring is dat alle aandacht en inzet voor de virusbestrijding de andere onderwerpen overvleugelt. Maar het is juist ook de pandemie die het besef afgelopen jaar deed doordringen dat Europa hard moet werken aan haar ‘strategische autonomie’, bijvoorbeeld door zelfvoorzienend te zijn in geneesmiddelen en vaccins. De bikkelharde strijd om beschermingsmiddelen als mondkapjes van afgelopen voorjaar is nog niet vergeten.

De pandemie is bovendien de eerste mondiale crisis zonder duidelijke leiding van de Verenigde Staten, terwijl China die rol nadrukkelijk wel zoekt. Grote eensgezindheid is er daarom voor het verstevigen van de strategische rol van de EU, bijvoorbeeld met een permanente zetel in de VN-Veiligheidsraad. Een sterkere defensie hoort er volgens bijna alle partijen bij, in Navo- of in Europees verband. Alleen de SGP pleit ervoor om hiervoor de uitgave van 2 procent van de begroting (de Navo-norm) in een wet vast te leggen.

Tegelijkertijd zette het coronavirus ook druk op de Europese solidariteit. Minister Hoekstra van financiën haalde zich de woede van Zuid-Europese lidstaten op de hals (‘wanstaltig gedrag’) toen hij vorig voorjaar aan de Europese coronasteun ook bepaalde voorwaarden voor financiële discipline wilde verbinden. Het getouwtrek om de verdeling van vaccins, vooral met vertrekkend lidstaat Groot-Brittannië, oogde niet altijd fraai. Plotselinge grenssluitingen, zoals recent tussen Duitsland en Oostenrijk, deden de stemming in Brussel ook al geen goed.

Geen concrete plannen

Concrete plannen voor hechtere Europese samenwerking met het oog op een volgende pandemie ogen in de verkiezingsprogramma’s nog wat onaf en onrijp. De VVD vraagt aandacht voor autonomie in goederen en grondstoffen, D66 bepleit zelfvoorziening wat betreft geneesmiddelen en de inrichting van een Europees crisisteam.

Meer aandacht hebben partijen voor de al langer spelende interne problemen van de Europese Unie, zoals de bedreigingen voor de rechtsstaat in landen als Polen en Hongarije. De meeste grote partijen willen af van het vetorecht dat lidstaten kunnen uitoefenen als het gaat om het afkondigen van Europese sancties tegen bijvoorbeeld landen als Rusland (de VVD), of als het gaat om het schenden van mensenrechten (CDA). Partijen als GroenLinks, D66 en de PvdA zijn voor afschaffing van het vetorecht van lidstaten in het gehele buitenlandbeleid, zodat de EU ‘meer slagkracht’ krijgt.

Teken aan de wand

Misschien is het een teken aan de wand: de afgelopen weken kreeg de partij Volt voor het eerst een zetel toebedeeld in de peilingen. Volt is de enige politieke partij die actief is in de meeste Europese landen, met een gezamenlijk Europees programma. Voorlopig leidde dat alleen in Duitsland tot een zetel in het Europees parlement, in Nederland haalde de partij in 2019 bij de Europese verkiezingen 1,9 procent van de stemmen.

Let de rest van Europa op de Nederlandse verkiezingen?

Bij de Tweede Kamerverkiezingen van maart 2017 waren de internationale ogen nog op Den Haag gericht. Hoofdrolspelers als premier Rutte en PVV-leider Geert Wilders kregen tal van buitenlandse verslaggevers en cameralieden in hun spoor. Nu lijkt die aandacht wat later op gang te komen, en zal die vermoedelijk minder koortsachtig zijn.

Dat komt deels door de coronacrisis. Maar de internationale sfeer is nu ook heel anders dan in 2017. Donald Trump woonde nog maar kort in het Witte Huis, de brexit-stemming was relatief vers, Marine Le Pen een serieuze gegadigde voor het Franse presidentschap, twee maanden later. Zou Nederland de volgende prooi worden voor het rechts-populisme?, was de overheersende vraag in het buitenland.

Die speelt nu nauwelijks, mede gezien de comfortabele voorsprong van Rutte’s VVD in de peilingen. Tot nu toe springen alleen de extremen in de campagne internationaal in het oog, zoals de opmerking van Thierry Baudet (Forum voor Democratie) dat hij de naoorlogse Neurenberg-processen tegen nazi’s niet erkent. Dat bericht haalde ook de Israëlische krant Haaretz.

Christoph Schmidt

Lees ook:

Europa en de Verenigde Staten hebben elkaar meer dan ooit nodig

Lees hier de column van James Kennedy, Amerikaanse historicus en decaan van het University College Utrecht

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden