Column Hans Goslinga

Een polarisatiepolitiek die de feiten, waarheid en schaamte voorbij is

De Amerikanen verklaarden iets meer dan honderd jaar geleden de oorlog aan het Duitse rijk om de wereld ‘veilig te maken voor de democratie’. Dat lukte niet in één keer. De Verenigde Staten moesten nog een keer hun ambitie en vuurkracht inzetten om de missie van president Wilson te voltooien en althans de Oude Wereld te winnen voor het ideaal van de democratie.

De politieke denker Willem Bonger schreef in 1938 dat de democratie als bestuursvorm ‘iets natuurlijks’ heeft. De geschiedenis laat zien dat zij steeds moet worden bevochten op bedreigingen van buiten en weerbarstigheden in eigen huis.

Toen president Wilson de Amerikaanse missie voor de wereld formuleerde, in april 1917, was zijn land zelf nog allesbehalve een volwaardige democratie. Het vrouwenkiesrecht was nabij, maar de toekenning van politieke en burgerrechten aan de zwarte Amerikanen zou nog een halve eeuw op zich laten wachten.

Er zit daarom meer dan een wrange ironie in de waarneming van de Amerikaanse onderzoekers Thomas Carothers en Andrew O’Donohue dat vanaf dat moment de Amerikaanse democratie in de greep is gekomen van een polarisatie, die haar nu om zeep dreigt te helpen. Hoewel niet zonder hoop dat het tij nog is te keren, zijn zij in hun boek ‘Democracies divided’ somber over de diepe verdeeldheid van hun land.

Scheiding der geesten

Niet alleen vanwege het presidentschap van Donald Trump. Zij zien hem weliswaar als de eerste president die met zijn ophitsende retoriek politieke polarisatie als strategie hanteert, maar zij menen dat de verdeeldheid die hij zichtbaar maakt, wortelt in de scheiding der geesten die zich vanaf het midden van jaren zestig voltrok.

Die scheiding was niet alleen ideologisch, progressief versus conservatief, maar had ook sterke raciale en religieuze trekken. Dat kwam tot uiting in politieke kwesties als abortus, geboortebeperking, het verplichte schoolgebed en vormen van positieve discriminatie. Onder invloed hiervan voltrok zich tussen de twee grote partijen een kiezersverhuizing, waardoor zij allebei hun heterogene, catch-all-karakter verloren en het midden in de Amerikaanse politiek verdween. Het maakte plaats voor een kloof, die al jaren niet meer overbrugbaar blijkt.

Volgens beide onderzoekers wordt polarisatie in de politiek meestal van bovenaf ingezet, maar in de VS komt zij van onderop. Daardoor is het tij niet gemakkelijk te keren, zelfs al zou een politiek leider dat willen. Dat is nog lastiger nu de splijtende krachten behalve ideologisch ook religieus en etnisch zijn bepaald. Deze omvattendheid droeg eraan bij dat de polarisatie een venijnig karakter kreeg en kon transformeren in een identiteitspolitiek, waarin zelfs een man zonder God of gebod de held van orthodoxe protestanten kan worden.

Donald Trump ontdekte al in 2011, toen hij zich voor korte tijd in de voorverkiezingen mengde, hoe hij aanhang en macht kon verwerven door de geboorteplaats van president Obama in twijfel te trekken. Was hij wel een Amerikaan en was hij geen moslim? Dit had nooit een kwestie kunnen worden als Amerika in de harten en hoofden de multiraciale democratie was geworden die het in 1965 op het papier van de civil rights act en voting rights act werd.

Trump maakt ook hier school

Is Amerika ons voorland, in de zin dat alles wat daar gebeurt vroeg of laat ook hier ingang vindt? Duidelijk is dat Trump met het opzwepen van politieke emoties als strategie ook aan deze kant van de oceaan school maakt – misschien nog wel sneller dan Wilson met de democratie als ideaal. Maar is er hier een voedingsbodem voor een polarisatiepolitiek die de feiten, de waarheid en de schaamte voorbij is?

De kiesstelsels in Europa, afgezien van het Britse, vormen een zekere garantie voor het behoud van een midden waar je compromissen kunt sluiten. Tegelijk is duidelijk dat door de immigratie en de komst van de islam etnische en religieuze spanningen zijn ontstaan die onze democratische orde onder druk zetten. Als gevolg hiervan is het, ook in de Oude Wereld niet onbekende, spook van de rassenwaan weer verschenen op het politieke strijdtoneel en, met de aanslagen in Halle als jongste voorbeeld, in de straten.

Europa is, veel later dan Amerika, een immigratiecontinent geworden en dat heeft consequenties voor de machtsverdeling, de cultuur en het zelfbeeld. Voor de een zijn de Verenigde Staten het land dat op weg is ‘de eerste wereldsamenleving’ te worden, een nieuwe fase in het ‘grote experiment’ om vrijheid en gelijkheid vorm te geven. Voor de ander is dit perspectief bedreigend, omdat het verlies van macht meebrengt en de cultuur en tradities zal veranderen. Die spanningen, de angst voor een ‘grote vervanging’, doen zich ook in Europa voor. Zij zullen de politieke dynamiek in de komende jaren bepalen.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden