Jesse Klaver (GroenLinks) na de fractievergadering om de uitslag van de verkiezingen te bespreken.

Links verlies

Een linkse fusie kan nooit het enige antwoord zijn op het verloren vertrouwen van de kiezer

Jesse Klaver (GroenLinks) na de fractievergadering om de uitslag van de verkiezingen te bespreken.Beeld Werry Crone

De verkiezingen verliepen dramatisch voor PvdA, SP en GroenLinks. De kiezer is van de linkse partijen vervreemd geraakt.

De telefoon van SP-Kamerlid Renske Leijten trilde tijdens de uitslagenavond onophoudelijk. De door de toeslagenaffaire getroffen ouders waren verbijsterd. Hoe kon de VVD van verantwoordelijk premier Rutte verreweg de grootste worden? En waarom verloor de SP van Leijten zoveel zetels, net als het CDA van Pieter Omtzigt, die met haar het schandaal blootlegde? Leijten: “Sommigen zeggen nooit meer te zullen stemmen, anderen willen emigreren. Ze zijn al het vertrouwen in de politiek verloren.”

Als de verkiezingsuitslag één ding aantoont, dan is het dat de kiezer ook het vertrouwen is verloren in de klassieke linkse partijen. PvdA, GroenLinks en SP hebben een historisch dieptepunt bereikt. Samen komen ze niet verder dan 26 zetels. Tussen 2003 en 2012 schommelden ze nog tussen de 55 en 65. In geen enkele gemeente werd een van de drie de grootste. Niet in traditionele bolwerken als Oss (SP), Oost-Groningen (PvdA en SP), niet in de grote steden waar GroenLinks de laatste jaren sterke resultaten boekte.

De dag na de verkiezingen zijn veel nipt gekozen Kamerleden van de drie partijen nog beduusd van de klap. Bij de eerste fractiebijeenkomst van GroenLinks is de stemming droevig. Jesse Klaver spreekt over ‘grote pijn’, vanwege de gezichten die hij in de nieuwe samenstelling niet terug zal zien. Lilianne Ploumen heeft in haar fractievergadering een compliment voor de campagnes van de kandidaten. Zittende Kamerleden hebben een gezicht als een oorwurm. Bij nieuwkomers strijden teleurstelling en blijdschap over hun Kamerlidmaatschap om voorrang.

SP-partijleider Lilian Marijnissen. Beeld ANP
SP-partijleider Lilian Marijnissen.Beeld ANP

Het is nog te vroeg voor uitgebreide analyses of antwoorden. En al helemaal over hoe het verder moet. Bij de SP hing tijdens de campagne best een optimistische sfeer. Een evenaring van de veertien Kamerzetels zou lastig worden, maar twaalf à dertien moest misschien lukken. De campagne liep lekker, lijsttrekker Lilian Marijnissen was zichtbaar in de debatten, die vaak gingen over linkse thema’s. “Lilian deed het fantastisch”, zegt Leijten. Marijnissen zelf weet ook niet waar het fout ging. “Dit is niet wat ik had gehoopt en verwacht. Ik had het idee dat de campagne goed werd ontvangen.”

Bij vorige nederlagen klonk bij de socialisten vaak het excuus dat de campagne niet ging over hun thema’s. Dat was nu voor een deel weer het geval, zegt Leijten. “Ná de uitslag was het toeslagenschandaal ineens trending op Twitter. De campagne ging er nauwelijks over. In zijn interview bij Nieuws­uur werd Mark Rutte er geen enkele keer naar gevraagd.”

Meestribbelen

De verkiezingen van 2021 lijken inderdaad coronaverkiezingen te zijn geworden, inclusief de vraag wie Nederland uit de crisis moet leiden. De VVD vroeg de kiezer Rutte het vertrouwen te gunnen om het land door deze zware tijd te loodsen. De oppositie kon er tijdens de campagne nauwelijks een vuist tegen maken. Zoals eigenlijk al het hele jaar, in de ruim dertig coronadebatten sinds de virusuitbraak. Zeker, links had kritiek: op de trage inkoop van bescher­mings­middelen, het achterblijvende test- en vaccinatiebeleid en op het te laat ingrijpen bij de tweede golf. Maar uiteindelijk stemden GroenLinks, PvdA en SP altijd in met de door het kabinet voorgestelde maatregelen.

De opstelling van de meeste oppositiepartijen zou je het beste kunnen typeren als ‘meestribbelen’: protesteren, maar uiteindelijk instemmen. De enige partij met een compleet ander geluid was Forum voor Democratie, dat alle beperkingen wil schrappen. De kiezer beloonde Rutte als hoofdverantwoordelijke voor het coronabeleid, en de enige onversneden antistem: Forum.

PvdA-lijsttrekker Lilian Ploumen. Beeld ANP
PvdA-lijsttrekker Lilian Ploumen.Beeld ANP

Links had het extra lastig, omdat de andere partijen hun kant op zijn gekomen. De VVD wil ‘de rafelranden van het kapitalisme bijschaven’. Het CDA wil van de verhuurdersheffing af. D66 won met een verhaal over kansengelijkheid. De meeste partijen willen een hoger minimumloon. Ze sloten aan bij de samenleving, die ook naar links opschuift. 60 à 70 procent van de Nederlanders is voor kleinere inkomensverschillen.

Als reactie hierop schoven PvdA, GroenLinks en SP nog verder naar links, waarbij ze populistische plannen niet schuwden. De PvdA wil het bedrijfsleven voor 43 miljard euro belasten en een ‘Prins Bernhard-belasting’ voor verhuurders. GroenLinks wil elke jongvolwassene 10.000 euro ‘startpremie’ meegeven, de SP is de Europese Commissie en de euro liever kwijt dan rijk. Het roept de vraag op: schoven de partijen niet zover naar links dat de kiezer hen uit het oog verloor?

Al voor de verkiezingen klonk kritiek op de positionering en de toon van links. Communicatieadviseur Marc Oosterhout adviseerde de PvdA twee jaar geleden om vol in te zetten op een verhaal over ‘bestaanszekerheid’. Toenmalig partijleider Lodewijk Asscher nam de, in feite klassiek sociaaldemocratische, boodschap over, en pleitte voor zekerheid van werk, woning en inkomen.

Oosterhout liet onlangs in De Volkskrant weten dat hij teleurgesteld is in de koers van de PvdA, maar ook van GroenLinks en SP. Kiezers houden niet van verandering, betoogt hij, terwijl links daar juist vol op inzet. De partijen willen ingrijpend klimaatbeleid en zijn vooruitstrevend op culturele thema’s als migratie, medische ethiek en Europese integratie (met uitzondering van de SP). “En juist op deze verandering zit een overgroot deel van de kiezers en dus ook linkse kiezers niet te wachten.”

Niet vergeven

Toch is dat maar de helft van het verhaal. De SP is behoudzuchtiger. Ploumen nam voor een deel het verhaal van Asscher over, al sprak zij veel minder over ‘zekerheid’ dan haar voorganger. De PvdA-lijsttrekker, pas acht weken in functie, was zoekende naar een eigen verhaal. Ze benadrukte vaak de gelijkenissen met andere partijen. Tijdens debatten vluchtte ze in details. Het ging over het al dan niet afschaffen, halveren of het met enkele tientjes bijschaven van het eigen risico en over een bijdrage voor de huisarts. Een groot ideologisch verhaal bleef achterwege.

Het moet de PvdA nog meer zorgen baren dat de kiezer de partij deelname aan Rutte II nog niet vergeven lijkt te hebben. Ploumen werd door haar concurrenten geregeld aan dat bezuinigingskabinet herinnerd. Vanwege dit verleden kwam Asscher er nooit aan toe om de partij fris elan te geven.

GroenLinks zette wel vol in op een omslag, om klimaatverandering te bestrijden. “Nu of nooit”, was de boodschap van Klaver. Hij heeft gegokt en verloren. De uitslag is niets anders dan een zeperd.

Het lukte geen moment om van de verkiezingen klimaatverkiezingen te maken. Debatten bleven hangen op vragen over nieuwe kerncentrales. VVD en CDA lieten duidelijk weten in de partij allesbehalve een prettige coalitiepartner te zien. “Als we het op de GroenLinks-manier doen, ligt Nederland op apegapen”, zei Rutte.

Het is de tragiek van GroenLinks. Een fors deel van het electoraat maakte zich tijdens de campagne minder druk om het klimaat dan Klaver zou willen. En wie zijn stem er wel door liet bepalen, had in Sigrid Kaag een dankbaar alternatief. D66 profileerde zich de afgelopen maanden óók als klimaatpartij, maar dan met een, volgens Kaag, verstandiger verhaal. Het was veelzeggend dat IT-ondernemer Steven Schuurman een miljoen euro aan D66 schonk en 350.000 euro aan de Partij voor de Dieren. Volgens hem laten de Democraten ‘realistische kansen zien voor ondernemers om iets positiefs te betekenen in de klimaatcrisis’, en de PvdD had klimaatverandering juist uitstekend op de agenda gezet. GroenLinks werd aan twee kanten voorbijgestreefd.

Activistischere achterban

Op de achtergrond speelt nog steeds de stukgelopen kabinetsformatie in 2017, toen GroenLinks onderhandelingen met VVD, CDA en D66 tot tweemaal toe opbrak. Klaver weigerde in te stemmen met eventuele vluchtelingendeals met Noord-Afrikaanse landen. Het was een papieren discussie: die akkoorden zijn er nooit gekomen, het weglopen van GroenLinks bleek voorbarig. Het heeft strategische kiezers dit jaar wel aan het denken gezet. Wie wil stemmen voor de macht, is beter af bij Kaag. Zij wordt meer gezien als echte uitdager van de premier.

Klaver denkt niet aan opstappen omdat “de missie van GroenLinks urgenter is dan ooit.” De komende tijd zal blijken in hoeverre de achterban het met hem eens is. Deze verkiezingen moesten immers ‘de weg naar het Torentje’ vrijmaken. Wie zulke hoge verwachtingen creëert en vervolgens hard onderuit gaat, kan rekenen op tegenstand van binnenuit. Jongerenafdeling Dwars heeft in ieder geval al snoeiharde kritiek. Klaver zou een ‘te sterke wil’ hebben om te gaan regeren, waardoor GroenLinks steeds meer is ‘gaan dansen naar de pijpen van de grootste partijen’. In een verklaring wordt Klaver getypeerd als ‘de ooit zo bevlogen en visionaire partijleider uit 2017’(...),‘de jonge idealist die realistischer en rechtser wordt naarmate hij ouder wordt’.

Marijnissen, die binnen haar fractie nog onomstreden lijkt, heeft een zo mogelijk nog activistischere achterban. Het rommelt al langer binnen de SP, waar de radicale jongerenvereniging op afstand is gezet. De jongeren zijn, net als een deel van de leden, mordicus tegen regeren, iets waar het partijkader de afgelopen tijd mee flirtte. Veelzeggend is dat slechts driekwart van de leden voor Marijnissen als lijsttrekker koos. Na de nederlaag ligt nieuwe onrust op de loer. De roep om weer een activistische ‘tegenpartij’ te worden, zal toenemen. Zoals Leijten zegt: “We moeten terug naar de basis. De straat op, actievoeren.”

Inmiddels laait ook weer de discussie op of de linkse partijen, met name PvdA en GroenLinks, alsnog moeten fuseren. Het is een terugkerend ritueel na een verkiezingsnederlaag. Binnen de fracties wordt erover gesproken, en ook buitenstaanders als oud-PvdA-minister Jet Bussemaker en het net gestopte SP-Kamerlid Sadet Karabulut roepen ertoe op. Voor de partijleiders komt deze vraag te vroeg. Eerst zullen de partijen afzonderlijk van elkaar een antwoord moeten vinden op de dramatische verkiezingsuitslag. Pas daarna komt de vraag hoe links als geheel weer relevant denkt te worden. Een fusie kan nooit het enige antwoord zijn.

Lees ook:

Op eigen kracht redt een linkse partij het niet meer

Ze konden vier jaar vrijuit oppositie voeren tegen een centrumrechts kabinet en toch hing een zeer mager verkiezingsresultaat voor PvdA, GroenLinks en de SP al een tijdje in de lucht. Is er nog toekomst voor links?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden