Reconstructie Justitiedrama

Een liefdesaffaire, machtsmisbruik en leugens: Een justitiedrama in negen bedrijven

Beeld Studio Vonq

Twee hoofdofficieren die stelselmatig niet de waarheid spreken en een gebrek aan ‘ethisch leiderschap’. Het langverwachte rapport naar de liefdesaffaire in de top van het Openbaar Ministerie laat geen spaan heel van de twee hoofdpersonen en hekelt ook de organisatiecultuur en de leiding. Wat is er precies gebeurd volgens de onderzoekers? Een justitiedrama in negen bedrijven.

1: Aanloop

De Nederlandse opsporing dreigt in een crisis te raken, is de teneur in 2010. Het Openbaar Ministerie kan de hausse aan strafzaken niet aan, en wacht bovendien een aanzienlijke bezuiniging van het kabinet. Het moet allemaal effectiever. Marc van Nimwegen is lid van het college van procureurs-generaal, de landelijke leiding van het OM. Hij behoort tot het groepje dat een manier bedenkt om zaken sneller af te handelen, als het kan zonder veel rechtszittingen. Het wordt de ‘ZSM-methode’ genoemd, die inderdaad helpt om de lange wachttijden te bekorten. Er wordt wel gewaarschuwd: bij de stroomlijning van het OM moeten medewerkers nog wel tijd houden om na te denken over hun eigen handelen, over ethische dilemma’s in hun werk.

Een ander speerpunt van Van Nimwegen is de zoektocht naar geschikt en goed opgeleid personeel voor het OM. Hij heeft al drie jaar daarvoor, toen hij nog hoofdofficier was, aangedrongen op snel gebruik van software waarmee goede kandidaten geworven kunnen worden. Zijn zwager is een ondernemer die deze software kan leveren. Van ­Nimwegen is er enthousiast over en zegt het achteraf vooral te hebben aanbevolen. De betrokken inkoper ervaart dit ‘enthousiasme’ wel als een opdracht: de zwager krijgt het contract.

2: Promotie Bloos

Er is in 2011 een nieuwe hoofdofficier nodig voor het functioneel parket, de eenheid die landelijk fraude aanpakt. Formeel benoemt de minister een hoofdofficier, maar het college van procureurs-generaal heeft een belangrijke rol in de zoektocht. Marianne Bloos is met haar ervaring de beste kandidaat, zo oordelen de betrokkenen. Zo ook Van Nimwegen, die op dat moment binnen het college de portefeuille personeelsbeleid bestiert.

Marc van Nimwegen en Marianne Bloos Beeld ANP

Marc van Nimwegen en Marianne Bloos

3: De hotelkamers

Een maand na de benoeming van Bloos trekt de top van Justitie zich in 2011 een paar dagen terug om op een conferentie plannen te maken voor de langere termijn. Verschillende aanwezigen noteren dat de kamerindeling wordt veranderd en dat Van Nimwegen en Bloos een kamer delen. Van Nimwegen zal later zeggen dat hij juist de escapades van een collega mogelijk maakte door elders te gaan slapen.

Een jaar later vraagt Herman Bolhaar beide OM-mensen om een werkconferentie in Thailand te bezoeken. Bolhaar is voorzitter van het college van procureurs-generaal en daarmee als OM-topman de baas van het tweetal. Bloos blijkt geprobeerd te hebben de van tevoren gereserveerde aparte kamers voor de laatste dagen om te boeken naar een ander hotel voor het tweetal.

Beeld Trouw

4: Geruchten

Bolhaar, nog altijd voorzitter van het college van procureurs-generaal, krijgt ruim een jaar na de conferentie signalen dat er sprake is van een relatie tussen Van Nimwegen en Bloos. De signalen komen niet alleen van directe collega’s, maar ook van het hoofd van het integriteitsbureau van het OM. Van Nimwegen is hoger geplaatst dan Bloos en daarom is die relatie niet toegestaan. Bolhaar vraagt Van Nimwegen herhaaldelijk of die relatie er is, in welke vorm dan ook. Het antwoord is consequent: nee.

Hij kan moeilijk tandenborstels gaan controleren, besluit Bolhaar. De OM-baas houdt er niet van om zaken op de spits te drijven, maar omdat hij niets doet, gaan collega’s steeds meer klagen over de onduidelijkheid die een onveilig gevoel schept. Bolhaar zegt dat Bloos de relatie ook heeft ontkend, maar Bloos houdt vol dat de OM-baas haar er nooit naar heeft gevraagd.

5: Van Nimwegen uit OM-top

Het hoofd van het integriteitsbureau laat het er niet bij zitten en meldt de geruchten over de relatie aan de ambtelijke top van het ministerie. De ambtenaren overleggen met minister Ivo Opstelten. Die zegt dat daar een eind aan moet komen, waarop ze bij Bolhaar aandringen op een oplossing. Die beslist in maart 2014 tot een ‘caroussel’, een overplaatsing van Van Nimwegen naar Rottterdam. Hij had zelf al gezegd na vijf jaar weleens aan verandering toe te zijn. Dat de geruchten over de relatie dat versnellen, houdt Bolhaar binnenskamers. Hij vertelt het ook niet aan Gerrit van der Burg, die bijgevolg Van Nimwegen opvolgt als procureur-generaal.

6: Relatie officieel

De zaak lijkt opgelost nu Van Nimwegen niet langer hiërarchisch boven Bloos staat. Twee jaar gaan voorbij, waarna de hoofdofficier officieel aan Bolhaar vertelt dat hij sinds 2015 een relatie heeft met Bloos. De OM-baas is nu voor het eerst echt op de hoogte, maar hij maakt er geen punt van. Hij vertelt het wel aan zijn mede-lid Gerrit van der Burg, die hem in 2017 zal opvolgen als voorzitter. Van der Burg, die integriteit als een van zijn speerpunten heeft, zet de relatiekwestie na een paar maanden wel op de agenda van het college, en legt hem voor aan een paar andere hoofdofficieren. Van Nimwegen en Bloos zitten immers aan tafel in de groepsraad, het overleg van alle OM-topmensen. Toch is de conclusie dat ­alles volgens de regels is gegaan en wordt de relatie niet gemeld aan de volledige groepsraad.

7: Nieuwe geruchten

Van der Burg krijgt al snel spijt van die laatste beslissing, omdat de geruchten blijven aanhouden en er via het NRC anoniem wordt geklaagd over de sfeer in de groepsraad. Er volgen meer klachten, over het weekeinde van 2011, over de Thailand-reis en over de gunning aan de zwager van Van Nimwegen. Van der Burg kan niet anders dan de zaak laten onderzoeken en vindt Jan Watse Fokkens, oud-topman van de Hoge Raad, bereid een commissie voor te zitten. Van Nimwegen, en later ook Bloos, gaan onder druk van Van der Burg met voorlopig verlof.

8: Bittere strijd om het rapport

Nadat ze eerst met alle betrokkenen oriënterend hebben gesproken, besluiten Fokkens en zijn collega’s dat de vraag wanneer de relatie begon, onderdeel wordt van het onderzoek. Vooral Van Nimwegen verzet zich daar heftig tegen, hij houdt met Bloos vol dat de relatie in 2014 begon en dat het verder om geruchten gaat. Als er in de tweede fase verklaringen komen van OM-mensen over onder meer het weekeinde van 2011, laat hij Van der Burg weten dat deze mensen niet de waarheid spreken. De commissie vindt dat Van Nimwegen daarmee het vertrouwelijke werk schendt en geeft hem geen inzage meer in de verklaringen van anderen. Ook Bloos krijgt ze niet meer te zien: zij is immers zijn partner. Van Nimwegen klaagt bij de Autoriteit Persoonsgegevens dat zijn privéleven oneigenlijk wordt gedeeld. Die klacht wacht nog een antwoord.

9: Het rapport

De commissie concludeert dat de verklaringen van de andere aanwezigen over het weekeinde van 2011 geloofwaardiger zijn dan de ontkenningen van Van Nimwegen en Bloos – ook al is er behalve die verklaringen geen direct bewijs. Aan alle verklaringen over wat er in dat weekeinde gebeurde, is een apart hoofdstuk gewijd. Het is zo intiem dat de commissie dit gedeelte voorlopig niet publiceert. Het gaat overigens niet om de precieze inhoud van de relatie, zegt de commissie, maar om een nauwere band dan normaal, met ‘gedragingen’ die bij anderen de gedachte oproepen van een ‘affectieve, zo men wil liefdesrelatie’.

De conclusies zijn niet mals. Beide hoofdofficieren hebben door het stelselmatig ontkennen van de relatie hun integriteit ernstig geschonden. De eerdere bemoeienis van Van Nimwegen met de klus die zijn zwager kreeg, ging ook te ver. De meerderen van beide partners, Bolhaar en Van der Burg, zijn volgens de commissie verantwoordelijk voor ‘een gebrek aan ethisch leiderschap’, dat een cultuur schiep waarin het langdurig ontkennen niet werd afgestraft.

Van der Burg kondigt aan dat hij Van Nimwegen direct schorst en het verlof van Bloos verlengt. Voor hun beide functies wordt gezocht naar een opvolger.

‘Bolwerk van ranzige machtsspelletjes’

Pijnlijk, zo noemt OM-topman Gerrit van der Burg de conclusies van de commissie-Fokkens. Hij heeft overwogen op te stappen, als zou blijken dat er werd getwijfeld aan zijn eigen integriteit of aan de integriteit van het werk van het OM in het algemeen. Dat bleek niet het geval. Van der Burg gaat met hulp van externe experts kijken hoe de cultuur bij het OM veranderd kan worden. Hij kondigde zelf al aan dat het bureau voor integriteit van het OM een grotere rol krijgt, en een eigen budget.

De problemen zijn geen incident, schrijft minister Ferd Grapperhaus aan de Tweede Kamer. Ook de conclusies over de wijze waarmee de top van het OM met het niet-integere gedrag van de twee hoofdofficieren omging, zijn volgens hem ‘uiterst indringend’. Hij geeft Van der Burg tot eind volgende maand om met een plan te komen om de problemen op te lossen.

SP-Kamerlid Michiel van Nispen gaat dat niet ver genoeg. “Het Openbaar Ministerie is een bolwerk van ranzige machtsspelletjes aan de top gebleken.” Grapperhaus moet volgens de oppositiepartij ook naar zijn eigen rol kijken. “Voor een minister met een ministerie waar de afgelopen jaren al zoveel is misgegaan, is hij ons uitleg verschuldigd.”

Lees ook:
Kopstuk OM geschorst na leugen over liefdesrelatie

Door de cultuur binnen het Openbaar Ministerie konden hoofdofficieren van justitie Marc van Nimwegen en Marianne Bloos jarenlang liegen over hun liefdesrelatie. Gebrek aan ‘ethisch leiderschap’ veroorzaakten de problemen binnen het OM

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden