Charles Ruijs de Beerenbrouck in de jaren twintig van de vorige eeuw. Koningin Wilhemina was bang dat hij te veel aan de leiband van Rome zou lopen.
 Beeld Hollandse Hoogte / Spaarnestad Photo
Charles Ruijs de Beerenbrouck in de jaren twintig van de vorige eeuw. Koningin Wilhemina was bang dat hij te veel aan de leiband van Rome zou lopen.Beeld Hollandse Hoogte / Spaarnestad Photo

Stemmen uit het verledenPolitiek

Een katholieke premier uit Limburg, dat kon toch niks worden?

Koningin Wilhelmina liep niet over van enthousiasme toen jonkheer Charles Ruijs de Beerenbrouck in september 1918 minister-president werd. Haar bezwaren: de man was katholiek en Limburger. Hij had zijn wortels dus in het meest buitenlandse stukje Nederland, dat een halve eeuw eerder zelfs ook nog deel uitmaakte van de Duitse Bond. Zijn geloofsrichting boezemde de vorstin zo mogelijk nog meer angst in: liep een paapse premier niet te veel aan de leiband van Rome? Het viel Wilhelmina uiteindelijk mee. Na een tijdje samenwerken constateerde ze dat Ruijs zich ‘aardig’ ontwikkelde en erin slaagde ‘meer Nederlandsch te denken en te voelen’.

Het wantrouwen tegen katholieke politici van destijds doet een beetje denken aan de bevreemding die het nieuwe Volt, in sommige peilingen goed voor twee Kamerzetels, wekt. De partij is onderdeel van een pro-Europese beweging die internationaal opereert. Sneeuwt het nationaal belang bij Volt niet onder?

Roomse politici golden in vroeger tijden als ultramontanen. In die term zat het Latijnse ultra montes (over de bergen) verwerkt. Katholieken zouden uiteindelijk altijd hun oren laten hangen naar de geluiden van over de Alpen, het leergezag van de paus, in hun sterk hiërarchische kerk de hoogste baas en zelfs onfeilbaar.

Tegenwicht tegen goddeloze liberalen en socialisten

De grote katholieke emancipator Herman Schaepman (1844-1903) liet al als twintiger geen twijfel bestaan over zijn overtuiging. “Ultramontaans behoorende tot de uiterste uitraas ben ik met hart en ziel”, zei hij. Later in zijn leven uitte de priester-politicus Schaepman zich iets gematigder. Hij probeerde geloofsgenoten te overtuigen van het belang van het meer en vaker bezig zijn met hun vaderland. Bovendien vond de politiek leider van de katholieken dat via samenwerking met andere christelijke partijen punten van de eigen politieke agenda (bijvoorbeeld bijzonder onderwijs) waren binnen te halen. Zo’n coalitie vormde bovendien een tegenwicht tegen goddeloze liberalen en socialisten. Bij de antirevolutionairen zette voorman Abraham Kuyper zich om die reden over zijn ergste weerzin tegen de ultramontanen heen. Christelijke eendracht maakte macht.

Communisten en sociaaldemocraten laadden evengoed de verdenking op zich dat het Nederlands belang voor hen op de tweede plaats kwam. Al in de tijd van hun grote denker Karl Marx ontmoetten geestverwanten uit tal van landen elkaar tijdens vergaderingen waar ze gezamenlijk plannen smeedden voor de revolutie, de zogeheten ‘Internationales’. In het ultieme strijdlied in deze kringen, de Internationale, ging het over heersers die hun onderdanen verleidden tot bloedige twisten met andere landen. Die leidden maar af van het ware gevecht waar het refrein op hintte: ‘Makkers! Ten laatste male / tot de strijd ons geschaard / en de Internationale / zal morgen heersen op Aard’.

Heel Rusland lag overhoop

De sociaaldemocratische leider Pieter Jelles Troelstra probeerde het wantrouwen weg te nemen en gaf aan zich Fries, Nederlander en wereldburger tegelijk te voelen. Partijgenoten die dingen zeiden als ‘Ik heb geen grond dan alleen wat in mijn bloempot en dus geen vaderland’, konden rekenen op scherpe kritiek van hem. Troelstra richtte zich ook op zijn politieke tegenstanders: lieten kapitalisten zich ook niet leiden door internationale belangen? Toch bleef het wantrouwen tegen de sociaaldemocraten groot, helemaal nadat in 1917 in Rusland de hele maatschappelijke orde overhoop ging en overal werd gevreesd voor navolging, al dan niet gesteund door Moskou.

De sociaaldemocraten kregen pas een plekje in een kabinet in 1939, toen het grote internationale gevaar van het nazisme en het fascisme leek te komen. De NSB werd ondertussen door velen beschouwd als marionet van Adolf Hitler en Benito Mussolini. Anton Mussert bezwoer dat zijn beweging voer op eigen kompas.

Op weg naar 17 maart blikt Trouw deze weken terug op campagnes en politieke ontwikkelingen in het verleden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden