ColumnHans Goslinga

Een democratie kan niet zonder moraal

In de schaduw van het impeachmentproces tegen president Trump vierden de Amerikanen deze week de Dag van de godsdienstvrijheid. Sinds een kleine dertig jaar is dat een jaarlijkse feestdag, waarop herdacht wordt dat op 16 januari 1786, op initiatief van Thomas Jefferson, dit grondrecht voor het eerst in de jonge democratische republiek werd verankerd. Vijf jaar later werd het, samen met de vrijheid van meningsuiting, opgenomen in het beroemde Eerste Amendement op de Amerikaanse grondwet.

De directe betekenis van het grondrecht is dat het iedereen de vrijheid geeft zijn geweten te volgen, zijn religie te praktiseren en zijn leven naar eigen overtuiging in te richten. Daarnaast garandeert het een scheiding tussen kerk en staat, wat in die dagen concreet betekende dat je niet vanwege je godsdienst van een publieke functie mocht worden uitgesloten.

Het scheidingsbeginsel betekent dus niet, zoals hier nog wel eens wordt verkondigd, dat democratie en religie onverenigbaar zijn. De overstijgende betekenis van Jeffersons initiatief is juist dat hij liet zien dat de religievrijheid nauw verbonden is met het ‘Grote Experiment’ van een staatsvorm gebaseerd op vrijheid en gelijkheid.

Geen moraal zonder godsdienst?

Jefferson was als founding father van de republiek en schrijver van de Onafhankelijkheidsverklaring niet de eerste de beste. De Franse politieke denker Tocqueville, die in het begin van de 19de eeuw nieuwsgierig rondkeek in de jonge Amerikaanse republiek, beschouwde hem zelfs als de ‘machtigste apostel van de democratie’. Deze Tocqueville, die oog had voor zowel de gunstige als ongunstige kanten van de democratie, ging nog een stap verder. Hij nam de stelling in dat de democratie niet kan zonder moraal en moraal niet zonder godsdienst.

Het seculiere Nederland kijkt daar zonder twijfel van op, maar zo vreemd is de stelling niet als je ziet hoe politici van allerlei kleur al enige decennia op zoek zijn naar een publieke moraal die voor binding zorgt in een samenleving die van God, althans de kerk, los is en de koning heeft gemarginaliseerd.

De liberale conservatief J.L. Heldring meende dat in Nederland, dankzij de verzuiling, het nationaal-socialisme en communisme nauwelijks voet aan de grond kregen. Maar in het ontzuilde en geïndividualiseerde Nederland is het klaarblijkelijk gemakkelijker voor valse profeten om gehoor te vinden en wordt, bij gebrek aan een gezamenlijke beleefde identiteit, op elke vierkante centimeter een verbeten identiteitspolitiek gevoerd.

In de Verenigde Staten waren de geboortepapieren van de republiek, waaronder religievrijheid als oerbeginsel, lang samenbindend. Maar hoewel Trump deze week in de traditionele proclamatie van de Dag van de godsdienstvrijheid aan deze papieren vrome lippendienst bewees, slaat hij met zijn retoriek diepe kloven in de samenleving. In een poging de schade voor de democratie te herstellen, pleit de gezaghebbende denker en columnist E.J. Dionne in zijn binnenkort te verschijnen boek ‘Code Red’ met het oog op de presidentsverkiezingen in november voor een nieuwe alliantie tussen progressieve en gematigde Amerikanen.

Vrij spel voor politieke fabulanten

Hoewel Nederland, net als de Verenigde Staten, is ontstaan uit een strijd om gewetens- en godsdienstvrijheid, wordt dit historische feit hier niet levend gehouden. Misschien ben ik me er, opgegroeid in Alkmaar en met een vader die uit Leiden kwam, iets meer dan gemiddeld van bewust. Nationaal had de dominee genoeg aan de christelijke feestdagen en stelde de koopman uit vrees voor een te verdeelde natie een Koninginnedag in.

Er zijn de afgelopen jaren verschillende voorstellen gedaan voor een Dag van de vrijheid, die de rationele kanten van de democratie, gebundeld in de Grondwet, verbindt met een politiek-historisch bewustzijn, maar daar zijn nauwelijks woorden aan gewijd. Een gemiste kans op versterking van het democratische ethos, want dit vacuüm is nu een prooi voor politieke fabulanten, zowel hier als in Verenigde Staten. Zo heeft Trump de evangelische tv-predikante Paula White als spiritueel adviseur het Witte Huis binnengehaald, die ‘gelukszaadjes’ verkoopt voor 130 dollar per zakje.

Het andere uiterste is dat de overheid de publieke moraal gaat bepalen. Dat risico zit in het wetsvoorstel over burgerschapsvorming dat minister Arie Slob van onderwijs deze week naar de Tweede Kamer stuurde. Dat lijkt uit te gaan van de gedachte dat je de basis van een democratische samenleving moet zoeken in de grootste gemene deler, in plaats van in de verscheidenheid aan opvattingen.

Liever wanorde en onrust, die in deze onzekere fase van onze geschiedenis met het zoeken naar een nieuw democratisch ethos gepaard gaan, dan braafheid en rust waarop een onderwijsinspecteur toeziet.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden