Val van het kabinet?

Een demissionair kabinet maakt voor het coronabeleid niet uit

Premier Mark Rutte geeft een toelichting aan de pers na afloop van een extra ministerraad over de toeslagenaffaire woensdag.Beeld ANP

Of een kabinet aftreedt of niet, ze kunnen gewoon blijven regeren. Een demissionaire ministersploeg heeft exact dezelfde bevoegdheden. 

Een demissionair kabinet moet nog steeds alles doen wat nodig is voor het land, zoals het bestrijden van de coronapandemie. Dat zegt bijzonder hoogleraar parlementaire geschiedenis in Maastricht, Bert van den Braak. 

Er verandert vrijwel niets als het kabinet zou besluiten collectief af te treden en daarmee verantwoordelijkheid neemt voor de toeslagenaffaire. De koning zal premier Rutte direct vragen demissionair aan te blijven ‘zolang als nodig en al datgene te doen wat in ’s lands belang noodzakelijk is’.

Het fenomeen van een demissionair kabinet kent Nederland sinds een kleine eeuw. Sinds 1922 is het goed gebruik dat een kabinet rond verkiezingsdag zijn ontslag aanbiedt, om daarmee ruimte te maken voor een nieuwe coalitie die recht doet aan de stembusuitslag.

Gemakkelijker regeren

De afgetreden bewindslieden zetten een dag later gewoon hun werk voort, totdat een nieuw kabinet is geïnstalleerd. Een demissionair kabinet betekent namelijk niet dat bevoegdheden of verantwoordelijkheden van bewindspersonen wijzigen, zegt Van den Braak. Voor het kabinet-Rutte zou nu al aftreden betekenen dat ze een paar weken langer demissionair zijn.

De parlementair historicus denkt dat het voor dit kabinet zelfs wat gemakkelijker regeren wordt. “Een Tweede Kamer kan geen motie van afkeuring meer tegen een demissionaire regering indienen, bijvoorbeeld tegen het gevoerde vaccinatiebeleid, want ze zijn al afgetreden. En dat geldt omgekeerd ook: het kabinet mist een machtswapen, omdat het niet meer zelf kan dreigen met opstappen als de Kamer een beleid wil waar Rutte niets in ziet. Maar hoe dieper een crisis, hoe breder een kabinet voor zijn beleid steun zal zoeken in de Kamer. Dat zie je eigenlijk afgelopen jaar al in de coronacrisis gebeuren.”

Het is nog wel steeds mogelijk dat de Kamer een demissionaire minister of staatssecretaris alsnog naar huis stuurt. Van den Braak: “Dat gebeurde in 1994 met demissionair minister Ernst Hirsch Ballin (CDA) van justitie, die zelfs na de verkiezingen nog een motie van afkeuring aan zijn broek kreeg en aftrad.” Het ging toen om de omstreden opsporingsmethode die uitmondde in de IRT-affaire. Samen met Hirsch Ballin trad daarop ook de minister van binnenlandse zaken, Ed van Thijn (PvdA) af.

Controversiële onderwerpen

Er is wel een regel dat zodra een kabinet aftreedt, de Tweede Kamer in meerderheid besluit welke onderwerpen ‘controversieel’ zijn. Die onderwerpen mogen dan pas weer in behandeling worden genomen als de nieuwe regering is aangetreden. Maar het tackelen van de coronacrisis zal gewoon doorgaan, en de hele Tweede Kamer wil dat de ouders die slachtoffer zijn van de toeslagenaffaire zo snel mogelijk worden geholpen.

Eigenlijk stelt de regel van het controversieel verklaren van onderwerpen het afgelopen decennium niet zoveel meer voor. Er zijn diverse demissionaire kabinetten geweest die in het najaar nog rijksbegrotingen voor het nieuwe jaar indienden en door het parlement goedgekeurd kregen. Het vorige kabinet van Rutte deed dat in 2017 ook, omdat de formatie zolang duurde. En de kabinetten daarvoor, die van Balkenende III en IV, regeerden na hun val zelfs door alsof ze nog missionair waren. Zo viel Balkenende IV begin 2010 over het verlengen van de vredesmissie in Uruzgan. Maar daarna werden, aldus Van den Braak, “zeer tegen de zin van de linkse oppositie nog grote wetten aangenomen, zoals de omstreden verhoging van de pensioenleeftijd. Als de vier coalitiepartijen nu gezamenlijk aftreden, hebben ze ook nog steeds volledige steun van hun fracties. Ik verwacht daarom niet dat er veel onderwerpen controversieel worden verklaard.”

Lees ook:

Waarom Rutte belang heeft bij een dramaloze val van zijn kabinet

Deze kabinetscrisis is anders dan andere: de problemen zijn te groot om ‘slechts’ af te treden. Waarom premier Rutte belang heeft bij een dramaloze val van zijn kabinet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden