AnalysePolitiek

Door corona eindigt het politieke seizoen met vraagtekens en onvoorspelbaarheden

Leden van het kabinet vergaderden de afgelopen periode vaak op het Catshuis, soms samen met deskundigen van het RIVM.Beeld ANP

Het politieke seizoen eindigt met vraagtekens en onvoorspelbaarheden. Door corona kwam alles op zijn kop te staan. Brengen de verkiezingsprogramma’s die nu geschreven worden radicale ommekeer?

De belangrijkste politieke besluiten zijn de afgelopen tijd niet genomen op het Binnenhof. Niet in de vergaderzaal van de Tweede Kamer. Niet in de ministerraad, die vanwege de coronacrisis tijdelijk is verhuisd naar de middeleeuwse Rolzaal, vlakbij de Ridderzaal.

Het is het Catshuis waar het de afgelopen tijd gebeurde, het statige witte huis in het Haagse park Sorghvliet, omringd door een zee van groen. Het Catshuis is de officiële residentie van de minister-president, maar wordt meestal alleen gebruikt voor etentjes met buitenlandse gasten. Voor politiek overleg was premier Mark Rutte er zelden te vinden, tot voor kort, afgezien van kabinetsformaties. Vorig jaar ontving hij er wel de protesterende boeren, en bankiers die hij toesprak over hun bonussen. Dat was in een andere tijd, toen de stikstofcrisis nog de moeilijkste politieke opdracht leek.

De afgelopen weken fietste Rutte op de vroege zondagochtend naar het landgoed toe, om achter de hoge hekken overleg te voeren met zijn belangrijkste ministers en met deskundigen van het RIVM, over nieuwe coronamaatregelen. Vaak gingen ze buiten zitten, in de veilige buitenlucht. De loungebanken op het terras kwamen goed van pas. Daar in die tuin werd druk overlegd, bij crisisberaad dat in politiek gewicht het traditionele ministersoverleg overvleugelde.

Een premier achter hekken, dat is niet de sfeer waarin coalitieland Nederland normaal bestuurd wordt. Rutte heeft de afgelopen maanden prominent de leiding genomen, zijn regierol is veel groter en zichtbaarder dan anders. Het heeft geleid tot ongekend hoge vertrouwenscijfers voor de premier. Zijn partij VVD profiteert mee: die staat in peilingen eenzaam aan top op meer dan veertig zetels, drie keer groter dan alle andere partijen die volgen.

Macht ligt bij het kabinet

De macht ligt bij het kabinet, veel meer dan eerder. Het is ook te zien op het Binnenhof zelf, waar vlak voor het begin van het zomerreces de Tweede Kamer weer volop zijn controlerende en wetgevende taak heeft opgenomen, ook over andere onderwerpen dan corona. Toch oogt het Kamergebouw vreemd leeg. De gebruikelijke opwinding en hectiek zijn er ver te zoeken.

Rustig is het ook bij de fracties van de regeringspartijen VVD, CDA, D66 en ChristenUnie. Fractievoorzitters Klaas Dijkhoff, Pieter Heerma, Rob Jetten en Gert-Jan Segers zitten opeens veel minder aan het stuur dan eerder. Voordat corona uitbrak was hun coalitieoverleg op maandagochtend het belangrijkste politieke moment van de week, dáár vielen de grote beslissingen. Tijdens de coronacrisis hadden de fractievoorzitters maandenlang veel minder te bespreken. Het moest vanwege de crisis ook digitaal, wat constructief overleg niet bevorderde. De besluiten kwamen uit het kabinet, de fractieleiders keerden terug naar hun klassieke rol van het controleren vanuit het parlement.

Zijn het tijdelijke of blijvende veranderingen? Het politieke seizoen eindigt met vraagtekens en onvoorspelbaarheden. Door corona kwam alles op zijn kop te staan.

Zowel de coalitie als de oppositie staat voor grote beslissingen of de politiek na corona andere keuzes brengt. Vanaf dit weekeinde gaat het parlement op zomerreces, net als andere jaren. Een vreemd reces wordt het, dat precies begint nu de eerste fase van de coronacrisis voorbij is. Niemand kan voorspellen wat er in en ná de zomer nog aan turbulentie wacht. Ondertussen moeten de programma’s worden geschreven voor de verkiezingen van volgend jaar maart, dan wel herschreven. Wordt een Miljoenennota voorbereid, terwijl er een recessie in aantocht is. En worden er nieuwe politieke leiders gekozen bij CDA en D66, die met een nieuw mandaat nieuwe richtingen voor hun partij kunnen inslaan – als ze willen.

Toch komt het zeker niet alleen door corona dat alles opeens open lijkt te liggen. De sfeer van wachten op wat komen gaat, hangt al veel langer boven de ploeg van Rutte-III. Al voor de coronacrisis had de coalitie moeite om tot nieuwe grote besluiten te komen. De vier partijen VVD, CDA, D66 en ChristenUnie zitten vaak gevangen in hun onderlinge tegenstellingen.

Politieke verlamming

De coalitie had het moeilijk, dit voorjaar, voordat de coronacrisis begon. Er moesten knopen doorgehakt worden over groene onderwerpen, precies waar de scheidslijnen enorm zijn: tussen D66 en ChristenUnie enerzijds, en CDA en VVD anderzijds. Politieke verlamming was het gevolg.

Legertrucks moesten nog maar vier maanden geleden de toegang tot het Binnenhof bewaken, om te voorkomen dat boze boeren het parlement ontregelden. De vier partijen konden het maar niet eens worden over de oplossing voor het stikstofprobleem, dat al sinds voorjaar 2019 op het bordje van de coalitie ligt. Het leidde bij de toch al boze boeren tot zoveel frustratie dat ze in februari opnieuw kwamen demonstreren in Den Haag. Binnen de coalitie was de sfeer niet om over naar huis te schrijven. Vooral D66 botste vaak openlijk met de andere drie coalitiepartijen. De opmerking van Kamerlid Tjeerd de Groot dat de veestapel gehalveerd moet worden, bleef maandenlang nagalmen in alle coalitiekamers.

Dit jaar zijn er eigenlijk maar een paar grote besluiten genomen door de coalitie. De echt grote doorbraken zijn vorig jaar al gevallen, met het Klimaatakkoord en het Pensioenakkoord van 2019, die beide de koers uitzetten voor de komende decennia.

Verder was dit jaar de oogst niet groot, en dat had maar weinig te maken met corona. Schiphol mag beperkt blijven groeien (mits met een flinterdun groen randje), statiegeld wordt uitgebreid en de verhuizing van de marinierskazerne naar Vlissingen gaat definitief niet door. Het kabinet werkte verder aan de technische uitwerking van de klimaatafspraken en pensioenplannen, wat vooral bij de pensioenen nog ingewikkeld genoeg is – voor de ontknoping is er volgende week in het reces nog een Kamerdebat.

Hoe baanbrekend het stikstofbesluit is dat het kabinet middenin coronatijd alsnog nam, is nog maar de vraag. Het kabinet trekt de komende jaren 5 miljard euro uit om stikstof terug te dringen en boeren vrijwillig uit te kopen, met jaarlijks 300 miljoen euro voor herstel van natuurgebieden. Probleem met het stikstofplan is alleen dat een onafhankelijke commissie onder leiding van oud-minister Remkes er snoeihard over oordeelde: de afspraken zijn veel te vrijblijvend. Het belangrijkste besluit van Rutte-III oogt als een compromis van het maximaal haalbare tussen vier partijen die totaal verschillend denken over landbouw en natuur.

Publieke sector

Linkse oppositiepartijen roken dit voorjaar al kansen bij zoveel politieke verzanding. Links zag maatschappelijke onrust in het land, en sprong in het gat. De PvdA, GroenLinks en SP kondigden vlak voor de coronacrisis aan dat ze verregaand zouden gaan samenwerken, om het breekijzer te zetten in de discussie over de publieke sector en de fiscale uitzonderingspositie voor multinationals. Stakingen van leraren en verpleegkundigen gaven het linkse initiatief wind in de rug.

De oude discussie over herwaardering van de publieke sector was vóór corona al terug. Maar het blok van de drie linkse partijen heeft nog weinig bereikt. Vlak voor het zomerreces liep hun poging stuk om nu al garanties op papier te krijgen over een structureel hoger salaris voor verpleegkundigen en ander personeel in de zorg. De coalitiepartijen en het kabinet vinden het nog te vroeg voor zo’n ingrijpende financiële beslissing, die miljarden vergt. Een eenmalige bonus van duizend euro voor de inzet in coronatijd is wel op zijn plaats, vindt de coalitie van Rutte-III.

Het is een eerste teken dat de coronacrisis niet automatisch zal leiden tot heel andere verhoudingen of zienswijzen. De blokken links en rechts stonden in deze eerste testcase ouderwets tegenover elkaar, met ieder zijn vertrouwde standpunten. Dat gebeurde ook bij de noodpakketten voor KLM. Of toen het ging over noodhulp voor Italië, of de Caribische landen binnen het koninkrijk.

Sowieso is ook de oppositie zoekende naar een rol, niet alleen bij links. Op rechts is dat nog duidelijker te zien. Forum voor Democratie zakt weg in de peilingen. Bij de verzamelde peilingen van onder meer Kantar, Ipsos en I&O ligt Forum op plek zeven, net voor de SP. Forum-leider Thierry Baudet zet zich radicaal af tegen het coronabeleid en heeft alweer handengeschud. Ondertussen probeert zijn partij in de provincie Brabant een ‘betrouwbare bestuurspartij’ te zijn, in eigen woorden. In mei schoof Forum aan bij een nieuw provinciebestuur met CDA en VVD. Of Forum dat volhoudt als het in de peilingen verder wegzakt, wordt interessant.

Een wereldwijde politieke revolutie zou de coronacrisis veroorzaken, voorspelde de Financial Times op 4 april, toen het virus de opmars begon. “Het virus legt de kwetsbaarheid bloot van het sociaal contract. Er moeten radicale hervormingen komen, een ommekeer van de politieke richting van de afgelopen veertig jaar”, bepleitte de conservatieve zakenkrant. “De overheid moet een meer actieve rol op zich nemen in de economie. En de publieke sector zien als een investering in plaats van als een verplichting.” Dat commentaar werd gezien als de voorbode dat alles open ligt, als zelfs vanuit het hart van het kapitalistische Londense zakencentrum zulke geluiden komen.

Een nieuw kabinet

Een zorgende en sturende overheid, minder markt, een grotere of kleinere rol voor de EU – ze zullen ook in Nederland terugkeren in alle verkiezingsprogramma’s die deze zomer worden geschreven. Maar hoe precies, daarover zijn partijen nu al ouderwets aan het tobben. Bovendien is papier geduldig. Pas ná de verkiezingen komen de echte keuzes, als er onderhandeld moet worden over een nieuw kabinet. Een grote ommekeer na veertig jaar hoort nog steeds tot de mogelijkheden. Maar niet al deze zomer.

Lees ook:

Afscheidscolumn Lex Oomkes: Ideeën zijn met een loep te zoeken

Dat u tien jaar lang wekelijks op deze plek een beschouwing(kje) van mijn hand vond over een onderwerp uit de Haagse politieke actualiteit is te danken (of te wijten, mocht u dat prefereren) aan Willem Breedveld. Met de hem typerende krakende stem werd mij te verstaan gegeven dat ik na al die jaren het niet met hem eens geweest te zijn het maar eens moest laten zien. 

Lees ook: 

Premier Rutte vindt excuses voor het slavernijverleden ‘niet verstandig’

Meerdere partijen willen excuses voor het slavernijverleden, premier Rutte noemt dat ‘niet verstandig’, mede omdat een excuus het debat over racisme verder zou polariseren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden