InterviewDemocratie

Digitale middelen kunnen de democratie redden, als de overheid de burger maar vertrouwt

In het boek Alive and Clicking laat Rudy van Belkom zien hoe digitale technologieën een bijdrage kunnen leveren aan het revitaliseren van de democratie. Beeld Fadi Nadrous
In het boek Alive and Clicking laat Rudy van Belkom zien hoe digitale technologieën een bijdrage kunnen leveren aan het revitaliseren van de democratie.Beeld Fadi Nadrous

De digitalisering biedt veel kansen om de democratie te versterken. Maar dan moet de overheid wel eerst haar wantrouwen richting de burger afschudden, zegt toekomstonderzoeker Rudy van Belkom.

Merijn van Nuland

Eigenlijk moest het een routineklus worden. De gemeente Breda liet begin dit jaar een kieswijzer ontwikkelen voor de gemeenteraadsverkiezingen, en onderzoeker Rudy van Belkom werd ingevlogen om deze te ontwikkelen. Maar waar de meeste kieswijzers de politieke partijprogramma’s als uitgangspunt nemen, besloot Van Belkom juist onder inwoners te peilen wat de meest prangende zaken zijn in de gemeente.

Het resultaat: een fikse reprimande voor de bevlogen onderzoeker. Volgens veel lokale politici ontbraken er namelijk allerlei onderwerpen die voor politiek Breda wél belangrijk waren. De plaatselijke VVD dreigde zelfs volledig uit de kieswijzer te stappen.

Het is kenmerkend voor de houding van veel bestuurders, zegt Van Belkom. De kersverse directeur van de Stichting Toekomstbeeld der Techniek publiceerde onlangs het boek Alive and clicking, waarin hij verkent welke invloed digitalisering heeft op democratie en vice versa. “Ik moest uitleggen dat een kieswijzer een service is voor de burger, en niet voor de politiek. Dat vind ik schrijnend.”

Waarom zegt dit voorbeeld zoveel over de stand van de democratie?

“Het laat zien dat het wantrouwen bij de overheid vaak de boventoon voert. Je zegt namelijk impliciet dat de politiek beter weet wat er speelt in de gemeente dan de burger. Met zo’n houding moet je niet verbaasd opkijken als burgers op hun beurt ook het vertrouwen in de politiek verliezen. Je oogst wat je zaait.”

En dat wantrouwen zien we terug in de manier waarop de overheid digitale middelen inzet?

“Er zit een zekere datagedreven neiging in de overheid, vaak met als doel misbruik van wet- en regelgeving te voorkomen. Regelmatig ziet de overheid de burger in eerste instantie als verdachte, en digitale middelen worden ingezet om iemand op een fout te betrappen. Door een gebrek aan aandacht en kennis worden die middelen bovendien ingezet zonder alle consequenties te overzien.”

Rudy van Belkom is directeur van Stichting Toekomstbeeld der Techniek. Beeld Stephanie Elmensdorp
Rudy van Belkom is directeur van Stichting Toekomstbeeld der Techniek.Beeld Stephanie Elmensdorp

Het meest bekende voorbeeld is natuurlijk de toeslagenaffaire. Daarin leidde onder meer het gebruik van algoritmes voor fraudebestrijding tot grootschalige discriminatie en privacyschendingen. Moeten we deze praktijk verbieden?

“Ik zou er inderdaad voor willen pleiten om dit soort algoritmes in bepaalde domeinen niet meer toe te passen, waaronder de fraudebestrijding. Dat is overigens niet alleen de schuld van het algoritme zelf. Algoritmes zijn slechts een spiegel voor de menselijke natuur, ze versterken onze zwaktes. Als we het algoritme voeden met discriminerende data, dan zal de output ook discriminerend zijn.”

Lange tijd wilde de onderzoeker zijn boek een andere titel meegeven: Clickbait democracy. Het moest een felle aanklacht zijn tegen filterbubbels, nepnieuws en politieke microtargeting.

Uw uiteindelijke titel klinkt een stuk hoopvoller. Hoe komt dat?

“Ik bleef tijdens mijn onderzoek steeds met een bak aan informatie zitten die het tegendeel bewees van wat ik verwachtte. Zo zijn jongeren bijvoorbeeld veel minder gevoelig voor nepnieuws dan ouderen, terwijl ze meer tijd online doorbrengen. En de impact van politieke beïnvloeding via sociale media is beperkt. Daardoor kantelde mijn beeld.”

Is die hoop gerechtvaardigd? Jongeren voelen zich minder vertegenwoordigd door de politiek, schrijft u zelf.

“Dat jongeren wereldwijd minder gaan stemmen, wil nog niet zeggen dat ze minder geëngageerd zijn. Denk bijvoorbeeld aan de grote klimaatdemonstraties van de afgelopen jaren. We moeten dus werken aan een nieuw systeem van participatie, waarbij burgers op meerdere momenten en meerdere niveaus kunnen bijdragen aan de democratie. Dus niet slechts eens in de vier jaar in het stemhokje.”

Welke lessen moet de overheid ter harte nemen?

“In mijn boek neem ik Taiwan als voorbeeld. Dankzij het online platform vTaiwan discussiëren burgers volop over heikele onderwerpen, en bereiken ze vaak al een compromis voordat de politiek zo ver is. Bovendien heeft ieder ministerie een participatiefunctionaris die signalen uit de samenleving opvangt en verwerkt. Burgerparticipatie is er niet vrijblijvend, maar geïntegreerd in het politieke proces.”

Mensen die nu al niet gaan stemmen, vraag je om een tandje bij te zetten. Is dat realistisch?

“Wel als de overheid laat zien dat ze daadwerkelijk bereid is om te luisteren. Dus neem kritiek serieus, geef je fouten toe. Faciliteer burgerparticipatie met maatwerk, zodat niet alleen mensen met geld en tijd worden gehoord. Voorlopig is dit eenrichtingsverkeer: de overheid moet het vertrouwen uitspreken in de burger, en dit op alle mogelijke manieren laten zien. Dan geeft de burger dat vertrouwen vanzelf wel weer terug.”

Lees ook:

Institutioneel racisme bij de Belastingdienst toegeven? Het kabinet vindt het lastig

Het kabinet vindt het moeilijk: ronduit toegeven dat er jarenlang sprake is geweest van institutioneel racisme bij het gebruik van fraudelijsten in de inkomstenbelasting.

Gedupeerde ouders toeslagenaffaire: ‘We zijn moe, kwaad en uitgeput’

Al twee jaar geeft het zogeheten ouderpanel gevraagd en ongevraagd advies over het herstelproces in de toeslagenaffaire. Nu vragen deze gedupeerde ouders zich af of dat wel zin heeft.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden