Déjà vuPaneuropese Unie

Deze verre voorgangers van Volt hadden juist een conservatieve agenda

Coudenhove-Kalergi (staand) tijdens een pan-Europees congres in Berlijn, 1930. Beeld
Coudenhove-Kalergi (staand) tijdens een pan-Europees congres in Berlijn, 1930.Beeld

Diverse internationale prominenten hoorden het Richard graaf Couden­hove-Kalergi zeggen op het eerste congres van zijn pan-Europese beweging in 1926 in Wenen. De Oostenrijker had de organisatie drie jaar eerder opgericht vanuit de overtuiging dat het na de vernietigende Eerste Wereldoorlog anders moest. In tegenstelling tot het over de landsgrenzen heen opererende Volt, dat deze week met drie zetels zijn ­entree maakte in de Tweede Kamer, dat de parlementaire weg bewandelt, opereerde de Paneuropese Unie vooral via lobbyen bij de elites.

Coudenhove-Kalergi was een representant van de oude gevestigde orde van het ter ziele gegane keizerrijk Oostenrijk-Hongarije. Wel een atypische overigens. De graaf was het kind van een diplomaat uit dat land en vrouw uit een Japanse familie van grootgrondbezitters. Zelf had hij eveneens gekozen voor een huwelijk dat buiten de gebruikelijke lijntjes kleurde: hij huwde een dertien jaar jongere actrice, wat in de hogere kringen op zijn minst een tikje ordinair werd gevonden.

Waar paneuropeanisme nu snel wordt geassocieerd met progressief, was Coudenhove-Kalergi politiek gezien conservatief. Hij toonde zich een trouw kerkganger en droeg de katholieke-sociale leer uit.

Europese solidariteit

In de eerste jaren van haar bestaan had de Paneuropese Unie, financieel gesteund door industriëlen als Philips, Siemens en Bata, de wind in de rug. Hoe diep de wonden van de Eerste ­Wereldoorlog ook waren, langzaam maar zeker vonden de kemphanen van 1914-1918 elkaar in minder hardvochtige verdragen dan dat van Versailles. Ze onderstreepten het belang van meer onderlinge samenwerking.

Geïnspireerd door de pan-Europese gedachte van Coudenhove-Kalergi pleitte de Franse premier Artistide ­Briand in de Volkerenbond op 5 september 1929 voor meer Europese solidariteit. In gezamenlijkheid de schouders onder problemen zetten, droeg volgens hen bij aan welvaart en vrede. Briands toespraak kon rekenen op veel enthousiasme, onder meer van de toenmalige Duitse regering en de econoom John Maynard Keynes.

Maar dik anderhalve maand later crashten de beurzen en begon een ­wereldwijde economische crisis. Tien jaar na de rede van Briand was de Tweede ­Wereldoorlog een feit.

Wederopstanding

De Paneuropese Unie werd door de nazi’s al in 1933 verboden, maar beleefde een wederopstanding na 1945. Een deel van de ideeën landde in de in 1951 opgerichte Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal, de voorloper van de latere EEG en de huidige Europese Unie. Coudenhove-Kalergi bleef tot zijn dood in 1972 president van zijn eigen Paneuropese Unie. Het conservatieve gehalte van de club blijkt wel uit de opvolger van de oprichter. Dat werd Otto von Habsburg, eerder in zijn leven de laatste kroonprins van Oostenrijk-Hongarije. Ook andere namen uit de naoorlogse achterban opereerden rechts van het midden: Charles de Gaulle, Konrad Adenauer en Franz-­Josef Strauss.

In het Europa van de 21ste eeuw moet Coudenhove-Kalergi het inmiddels geregeld ontgelden in bewegingen op de uiterste rechterflank, onder meer bij Forum voor Democratie. Voor wie lekker rondzingende complottheorieën wil stimuleren, is de Oostenrijker een ideale figuur om de angsten op te projecteren. Nationalisten maken van hem een blanken hatende ‘halfbloed’, die door vermenging van rassen en volkeren Europa wilde verzwakken.

Op basis van de historische realiteit is het – los van Coudenhove-Kalergi’s streven naar meer Europese samenwerking – eenvoudiger om gemeenschappelijke punten te vinden van hem en de huidige rechtse bewegingen: een behoorlijk conservatieve agenda en het koesteren van de joods-christelijke waarden. Maar in het licht van het geloof in homeopathische verdunning doet de waarheid er niet toe.

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden