Formatiegesprekken op landgoed De Zwaluwenberg in Hilversum.

Onderhandelingstafel

Deze langste formatie ooit is een politieke dollemansrit

Formatiegesprekken op landgoed De Zwaluwenberg in Hilversum.Beeld Brunopress

De kabinetsformatie van 2021 is nu officieel de langste ooit, maar mag ook de boeken in als de vreemdste.

Esther Lammers

Het gebeurt vaker dat kabinetten moeizaam tot stand komen. Maar het afgelopen halfjaar leek wel een politieke dollemansrit. Die begon na de verkiezingen met de motie van afkeuring van D66 en CDA tegen hun oude coalitiegenoot, VVD’er Mark Rutte. De rest van de Kamer wilde zijn vertrek, en de ChristenUnie verklaarde niet meer in een kabinet-Rutte te gaan zitten. Rutte bleef. Vervolgens sloten CDA en VVD maandenlang PvdA en GroenLinks uit, D66 deed dat met de CU. Niemand die wist waar het naartoe ging. Nu zijn VVD, D66, CDA en CU uitgeraasd en proberen ze zelfs weer samen een kabinet te vormen.

Moeilijke kabinetsformaties zijn er vaker, vooral als partijleiders te grote ego’s hebben, niet samen door een deur kunnen, of de kunst van het onderhandelen niet beheersen. Een klassieker is die van 1977, toen PvdA-leider Joop den Uyl zijn hand overspeelde bij het CDA. Den Uyl eiste als grootste partij te veel ministersposten, blokkeerde CDA-kandidaten en misgunde CDA-leider Dries van Agt de terugkeer naar zijn geliefde ministerie van justitie. De formatie raakte zo verziekt, dat Van Agt in het Haagse Bistroquet in het geheim onderhandelde met Hans Wiegel van de VVD. Den Uyl had het nakijken.

Na overleg over de zetelverdeling van een nieuw te vormen CDA/VVD kabinet nuttigen informateur Van Der Grinten en de fractieleiders Van Agt en Wiegel een smakelijke hap in een Haags restaurant. Beeld
Na overleg over de zetelverdeling van een nieuw te vormen CDA/VVD kabinet nuttigen informateur Van Der Grinten en de fractieleiders Van Agt en Wiegel een smakelijke hap in een Haags restaurant.

Veto

Tien jaar eerder kwam de PvdA niet eens aan de onderhandelingstafel, omdat de katholieke KVP weigerde met de verkiezingswinnaar te gaan onderhandelen. De KVP wilde met CHU, ARP (de drie fuseerden later tot het CDA, red.) en VVD in een kabinet. Deze formatiepoging dreigde vlak voor de eindstreep te stranden, omdat de VVD plots een veto uitsprak over beoogd premier Barend Biesheuvel van de ARP. Die was ‘te links’. Nadat dit was gladgestreken, blokkeerden de liberalen de ministers die Biesheuvel naar voren schoof. Hij stapte op.

De KVP kwam toen met de onbekende, rechtse onderzeebootcommandant Piet de Jong. Deze premierskandidaat zagen de liberalen helemaal zitten. Wat hier opvalt, is dat de liberalen in de formatie van 1967 met hun veto succes hadden. Er kwam een andere premierskandidaat. Dit jaar gebeurde precies het tegenovergestelde. Weliswaar nam de Tweede Kamer in april een motie van afkeuring tegen Rutte aan, maar de liberalen bleven hun partijleider steunen. De vraag is of de formatie niet veel sneller was verlopen als de VVD − net als de KVP in 1967 − na het veto op Rutte, een andere premierskandidaat naar voren had geschoven.

 Wopke Hoekstra (CDA) op landgoed De Zwaluwenberg tijdens de formatiegesprekken. Informateurs Remkes en Koolmees praten drie dagen op het landgoed met de voorzitters en de secondanten van de fracties over de vorming van een nieuwe regering.  Beeld ANP
Wopke Hoekstra (CDA) op landgoed De Zwaluwenberg tijdens de formatiegesprekken. Informateurs Remkes en Koolmees praten drie dagen op het landgoed met de voorzitters en de secondanten van de fracties over de vorming van een nieuwe regering.Beeld ANP

De toon in de formatie kan de uitkomst ook bepalen. Dat ervoer het CDA in 1994 met Elco Brinkman. PvdA-leider Wim Kok won de verkiezingen, en hij prefereerde een coalitie met het CDA. Maar de andere winnaar, Hans van Mierlo van D66, wilde juist dolgraag een kabinet zonder CDA. Kok ging toch met Brinkman praten, maar die eiste bot opnieuw forse bezuinigingen. Dat stak de oud-vakbondsleider, die vlak daarvoor nipt de WAO-crisis had overleefd. Ook VVD-leider Frits Bolkestein wilde bezuinigen, maar de liberaal zei heel vriendelijk tegen Kok dat ze “er met elkaar wel uit zouden komen”. Zo ontstond het eerste paarse kabinet. In de huidige formatie noemde D66-leider Sigrid Kaag de coalitiepartijen ‘een moetje’ en ze vergeleek de ChristenUnie met een ‘roestige auto’. Welk effect dit op de formatie heeft, moet blijken.

Formaties verlopen ronduit stroef als partijleiders elkaar slecht verdragen. Dat bleek in 2003 toen CDA-leider Jan Peter Balkenende met PvdA-leider Wouter Bos ging formeren. De twee konden niet door een deur en de ruzies lekten voortdurend uit naar de pers. Er was ook een snoeiharde campagne gevoerd die dooretterde. Het CDA had de PvdA-leider als draaikont weggezet, en dat beeld bleef aan Bos kleven. Uiteindelijk kapte het CDA de gesprekken af, en ging verder met VVD en D66.

Sigrid Kaag (D66) en Gert-Jan Segers (ChristenUnie) op landgoed De Zwaluwenberg tijdens de formatiegesprekken. Informateurs Remkes en Koolmees praten drie dagen op het landgoed met de voorzitters en de secondanten van de fracties over de vorming van een nieuwe regering.  Beeld ANP
Sigrid Kaag (D66) en Gert-Jan Segers (ChristenUnie) op landgoed De Zwaluwenberg tijdens de formatiegesprekken. Informateurs Remkes en Koolmees praten drie dagen op het landgoed met de voorzitters en de secondanten van de fracties over de vorming van een nieuwe regering.Beeld ANP

Warrig

Ook de afgelopen maanden lekten geregeld zaken uit, al dan niet per ongeluk. Dat begon met de foto van informateur Ollongren waarop notities stonden over Pieter Omtzigt. Er waren lekken over de slechte verhouding tussen de partijleiders, de onderlinge ruzies, en hele citaten uit de formatiegesprekken belandden op straat. Dieptepunt was de D66-spin vorige maand over informateur Johan Remkes, die ‘warrig’ was en ‘te veel’ alcohol zou hebben genuttigd.

Onder leiding van informateurs Remkes en Koolmees praten de fractievoorzitters van VVD, CDA, D66, ChristenUnie en hun secondanten op landgoed De Zwaluwenberg over de vorming van een nieuwe regering. Beeld ANP
Onder leiding van informateurs Remkes en Koolmees praten de fractievoorzitters van VVD, CDA, D66, ChristenUnie en hun secondanten op landgoed De Zwaluwenberg over de vorming van een nieuwe regering.Beeld ANP

In 2010 wilde Mark Rutte ook niet met het blok PvdA, D66 en GroenLinks regeren. Hij zag hierin ‘geen perspectief’. De VVD wilde wel samen met CDA-leider Maxime Verhagen een gedoogconstructie met de PVV uitproberen. Zij konden het persoonlijk goed met Geert Wilders vinden. De CDA-achterban kwam echter in opstand, al wist de partijtop tijdens een verhit congres toch steun voor deze coalitie te krijgen. Dit kabinet strandde al na achttien maanden.

Uiteindelijk zijn het altijd de ‘persoonlijke verhoudingen’ die beslissend zijn in formaties, zo concludeerde professor P. Maas al in de jaren zeventig, na een studie van kabinetsformaties. Het gaat steeds om “persoonlijke verhoudingen en ambities, prestige en de beschikbaarheid van geschikte kandidaten”. En daar is volgens Maas ook niets mis mee, want dat is het “wezen van het politieke bedrijf”.

Lees ook:

Een dun coalitieakkoord: handig pionierswerk of recept voor ellende?

VVD, D66, CDA en ChristenUnie schreven in 2017 nog geschiedenis met het dikste regeerakkoord ooit. Nu willen ze als experiment een dun akkoord schrijven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden