Noodmaatregelen

Democratie in quarantaine: overleeft de rechtsstaat corona?

Beeld Studio Vonq

Komt de democratie in de knel door de coronacrisis? Nu overheden de ene noodmaatregel na de andere nemen om de crisis te beteugelen, is er reden tot zorg. En een beetje optimisme.

De toestand van de democratische rechtsstaat, het lijkt de minste van alle zorgen als de intensive care straks uitpuilt en dokters vechten voor het leven van hun patiënten. Het Chinese regime wekt bewondering met zijn rigoureuze bestrijding van het virus, mede dankzij de massale inzet van controlerende technologie. Overal ter wereld vaardigen regeringen de ene noodmaatregel na de andere uit, om de levens van hun burgers te redden en de enorme klappen voor de economie te verzachten. Veiligheid voor alles, en gezondheid gaat in deze crisistijd voor burgerlijke vrijheden.

Toch was het niet de minste politicus die afgelopen week een waarschuwing liet horen, en ook nog dicht bij huis. Angela Merkel, een van de langstzittende Europese leiders, benadrukte in haar tv-toespraak de noodzaak om in een open democratie politieke besluiten transparant te nemen en te voorzien van uitgebreide verantwoording. Juist in tijden van crisis.

Merkel is zelf een kind van de DDR, de politiestaat achter het IJzeren Gordijn in wat nu het oosten van de Bondsrepubliek is. Dat gaf haar woorden een extra emotionele lading. De nieuwe beperkingen voor burgers, ongekend ‘voor ons leven en ons democratisch zelfbeeld’, vielen de bondskanselier zwaar. “Neemt u dit van me aan: voor iemand zoals ik, voor wie reis- en bewegingsvrijheid een zwaarbevochten recht waren, kunnen dergelijke beperkingen alleen gerechtvaardigd worden in absolute noodzaak. Ze mogen nooit lichtvaardig, en slechts op tijdelijke basis worden genomen in een democratie – maar ze zijn op dit moment onmisbaar om levens te redden.”

Moet het parlement zich achter de regering scharen?

Nu is er geen reden te veronderstellen dat de Duitse regering, of de Nederlandse, de huidige maatregelen ‘lichtvaardig’ neemt. Maar het democratisch proces lijkt wel in een quarantaine terechtgekomen. De Tweede Kamer komt alleen voor de noodzakelijke debatten fysiek bijeen, in de kleinst mogelijke samenstelling. Deze week zijn dat er twee. Een nieuw debat over de bestrijding van het coronavirus en een wetgevingsoverleg met minister Hoekstra van financiën over de extra miljarden die nodig zijn. Na het urenlange debat vorige week, waarin vooral de PVV en Forum voor Democratie het kabinet aanvielen, ontstond er discussie: moeten Kamerleden zich in tijden van crisis eensgezind achter de regering scharen, of moet de ruimte voor debat en kritiek juist gekoesterd, ook al wordt die ruimte gepakt door politici die de door de wetenschap aangedragen feiten niet altijd respecteren?

Dat laatste mag zo zijn, wat hier op tafel ligt is de klassieke vraag of de ‘scheiding der machten’ ook in tijden van crisis strikt gerespecteerd moet worden. De controlerende taak van het parlement is nu gefocust op crisisbeleid, maar er is diezelfde spanning voelbaar die zich in discussies over de vrijheid van meningsuiting aandient. Die geldt óók voor meningen die de meerderheid als ‘onwelgevallig’ ziet. Die dienen niet gemuilkorfd te worden, maar in het openbaar weersproken of weerlegd.

Zelfs in het zwaargetroffen Italië liet de voorzitter van de Senaat afgelopen zondag een indringende waarschuwing horen. Het parlement ís er nog, zei deze Elisabetta Casellati, en de regering van premier Conte moet nauw overleg blijven voeren met beide Kamers. “De centrale rol van het parlement is cruciaal, vooral als de regering maatregelen neemt die burgervrijheden en essentiële economische activiteiten beperken”, aldus Casellati.

Gemeenteraden thuis, rechters in bijna lege rechtbanken

Op lokaal niveau is het democratisch proces grotendeels stilgevallen. De ‘superburgemeesters’ van de 25 Nederlandse veiligheidsregio’s hebben hun handen vol aan de uitvoering. Gemeenteraden komen voorlopig niet bijeen, zelfs niet in grote steden als Utrecht. Digitale besluitvorming is bij wet nog niet mogelijk, een noodbijeenkomst mag wel. Rechters buigen zich vanaf vorige week alleen over de meest dringende zaken, in bijna lege rechtbanken. Ook de vierde macht, de media, heeft nauwelijks tijd om adem te halen nu nieuws en maatregelen dagelijks over elkaar heen buitelen. De regels voor afstand houden maken de gebruikelijke manier van nieuwsgaring veel lastiger.

In heel Europa is deze worsteling met het fysieke aspect van het democratisch proces zichtbaar. Wat te doen met de regels voor aanwezigheid bij stemmingen, met quorums voor besluitvorming? Wat zijn de gevolgen wanneer leiders of volksvertegenwoordigers ziek worden, voor het bestuur of de meerderheden in parlementen en commissies? In Europa staat alleen Spanje nu tele-stemmen toe, voor parlementariërs, over de noodwetgeving. In andere Europese landen blijken deze besluitvormingswetten niet zo snel aan te passen en wordt er slechts via video vergaderd. Wat in de Brusselse instituten nog niet meevalt, nu ook de tolken hun gewone werk niet kunnen doen. Een topdiplomaat noemde dit video-overleg tegen Reuters ‘een ramp’, met al het ‘Hoort u mij?’, opgelezen teksten en gebrek aan echt debat. De Europese Raad van regeringsleiders komt deze week ook in een video-overleg bijeen, voor het nemen van besluiten is er een bestaande ‘geschreven’ procedure.

Gewone wetten en regels in de pauzestand

Is dit alles erg? Niet als het tijdelijk is, zegt Merkel. Een rechtsstaat is bovendien meer dan de scheiding der machten. Er zijn wetten, en grondrechten voor burgers die hen vooral moeten beschermen tegen de macht van de overheid. Maar ook die staan onder spanning in crisistijd. Want nood breekt wet. In Nederland is vooralsnog geen noodtoestand uitgeroepen, maar burgers voelen de vrijheidsbeperkingen. In veel andere landen en regio’s is al wel een officiële noodtoestand. Dan gaan de gewone wetten en regels in de pauzestand en moeten grondrechten als de vrijheid van meningsuiting, de vrijheid van godsdienst, het recht op vereniging, het recht op privacy en het brief­geheim wijken voor het grotere belang, in dit geval de volksgezondheid.

In democratieën is bij wet geregeld hoelang een noodtoestand mag duren. Dat wil niet zeggen dat daarna alles automatisch weer bij het oude terugkeert. De coronacrisis is al bestempeld als de grootste crisis sinds de Tweede Wereldoorlog, maar ook recentere gebeurtenissen als 9/11 kunnen inzicht geven. De schokkende aanslagen op de WTC-torens in New York leidden wereldwijd tot een omslag in het denken over veiligheid. Ze vormden het startschot voor een proces van ‘securitisering’, zoals hoogleraar Beatrice de Graaf het omschreef, waarbij veiligheid de nieuwe utopie werd en burgerrechten, privacy en individuele vrijheden een stap terug moesten doen. Veel wetgeving vanwege 9/11 is nog altijd van kracht. In de VS worden zelfs twee nationale ‘state of emergencies’ die dateren uit september 2001, jaarlijks verlengd.

Beeld Studio Vonq

Ook deze crisis zal de uitvoerende macht wereldwijd versterken. Daarbij zullen controlemechanismes achterblijven of tijdelijk buiten werking worden gesteld, alleen al omdat eerst alles op alles wordt gezet om het virus eronder te krijgen. Toch zijn er zorgen dat regimes deze macht aangrijpen voor andere doelen dan de volksgezondheid. En niet alleen bij usual suspects zoals de autoritaire regimes in China of Rusland. Zo heeft ‘oorlogspresident’ Donald Trump (zijn woorden) onder meer bevoegdheden gevraagd die het mogelijk maken mensen in detentie te zetten zonder proces. In Israël greep premier Netanyahu de coronacrisis aan om een rechtszaak wegens corruptie uit te stellen, die hem al langer boven het hoofd hangt. Ook weigerde de voorzitter van het parlement, bondgenoot van Netanyahu, te vertrekken nu zijn termijn erop zit, door een nieuwe verkiezing uit te stellen. Het bracht de Israëlische president tot een scherpe waarschuwing voor ‘schade aan het democratisch systeem’.

Orban wil voortaan per decreet regeren

Dichter bij huis hebben mensenrechtenorganisaties en de Raad van Europa hun zorgen uitgesproken over Hongarije. Premier Viktor Orban grijpt de coronacrisis aan om de noodtoestand voor onbeperkte tijd te verlengen. Dat zou hem de mogelijkheid geven het parlement (waar hij toch al de meerderheid heeft) blijvend te passeren en per decreet te regeren. Ook wil hij de hoge straffen invoeren voor het verspreiden van ‘valse informatie’, wat gezien wordt als een nieuwe aanval op de persvrijheid.

Opvallend is de interesse van landen als Groot-Brittannië, Italië, Duitsland en Israël voor de grootschalige inzet van technologie om burgers te controleren, zoals China, Taiwan en Zuid-Korea gebruiken bij de bestrijding (zie kader). Israël gaat daarin nog het verst. Veiligheidsdienst Shin Bet is op dit moment bezig om met alle telefoondata van burgers tot twee weken terug contactmomenten en mogelijke besmettingen te analyseren. In Nederland is het voorlopig nog niet zover.

Ondanks de zorgen valt er misschien ook wat te zeggen over de positieve gevolgen voor het democratisch proces. Dat kan zitten in kleine dingen, zoals minder polarisatie of de bereidheid om over partijpolitieke verschillen heen te stappen ten gunste van expertise: premier Rutte benoemde PvdA’er Martin van Rijn op de plek van minister Bruins. In België stemden partijen onder druk van de crisis toe in een soort ‘volmachtregering’, terwijl al meer dan een jaar over een nieuwe federale regering werd geruzied. En waar nationale leiders aarzelen of zich wispelturig tonen, pakken regionale overheden of deelstaten hun verantwoordelijkheid, zoals bijvoorbeeld in de VS.

Motor die de samenleving op de been houdt

In een breder perspectief: de herwaardering van een grotere, goed functionerende overheid, die ook in het liberale Nederland al was ingezet, kan door de crisis verder groeien. Ook al zal veel afhangen van de prestaties van diezelfde overheid. Niet voor niets benadrukken ministers dat de last op de schouders van uitvoeringsdiensten als Belastingdienst en UWV groter is dan ooit. En waar overheidspersoneel uit zorg en onderwijs nog geen jaar geleden op het Malieveld moest bedelen om respect, vormen deze sectoren nu de motor die de samenleving op de been houdt. Ook dat kan een democratie versterken: het besef onder burgers van hun eigen kracht en organiserend vermogen, en een overheid die zich realiseert dat zonder medewerking van alle burgers geen enkele crisisaanpak succesvol zal zijn. Of zoals Merkel het zei: “Dit is zeer serieus. Sinds de Duitse eenheid, nee, sinds de Tweede Wereldoorlog is ons land niet voor zo’n uitdaging gesteld die zo belangrijk is en zo afhangt van onze gemeenschappelijke solidariteit.”

Europa kijkt naar Chinese technologie voor burgercontrole

De vergaande mobiele technologie waarmee China zijn burgers controleerde tijdens de epidemie, heeft de interesse gewekt van diverse Europese landen, tot bezorgdheid van Britse privacy-advocaten. Die waarschuwen deze week in een brief aan de Britse National Health Service voor het gebrek aan toezicht op het gebruik van dit soort apps, zo meldt persbureau AP.

Onder meer Italië en Groot-Brittannië willen op grote schaal gebruikmaken van locatiegegevens in mobieltjes van hun bevolking, om zo greep te krijgen op de verspreiding van het virus. In de regio Lazio in Italië, waar 5,9 miljoen mensen wonen, is dit weekend op vrijwillige basis zo’n app in gebruik genomen. Ook in Polen is een dergelijke app ontwikkeld om de quarantaine van naar schatting 80.000 mensen te handhaven.

In de VS hebben bedrijven als Google en Facebook tot nu toe geen gehoor gegeven aan een regeringsverzoek om realtime-locatiedata van hun gebruikers te delen. In Nederland zijn voor zover bekend nog geen plannen.

Lees ook: 

DNB beschreef al in 2006 verrassend accuraat de gevolgen van een wereldwijde grieppandemie

Een studie van De Nederlandsche Bank uit 2006 beschrijft verrassend accuraat welke gevolgen een grieppandemie kan hebben. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden