null Beeld Daniël Roozendaal
Beeld Daniël Roozendaal

Verkiezingscampagne

De verkiezingsstrijd zit vol grote beloftes, maar de premier lijkt onaantastbaar

Bijna alles is uitzonderlijk aan de verkiezingscampagne van 2021: de radicale ideeën, de toenadering tussen partijen, en de schijnbaar onaantastbare positie van de VVD.

Bijna als Churchill in oorlogstijd, zo poseert premier Mark Rutte vlak voor de verkiezingen bij het raam van zijn Torentje. Ernstig wendt hij de blik naar buiten, op de campagnefoto. Hij heeft een boodschap voor alle Nederlanders, over een ‘Plan voor nationaal herstel’. Na de verkiezingen moeten zoveel mogelijk politieke partijen direct om tafel gaan zitten, om samen een uitweg te vinden uit de coronacrisis. Pas daarna is het tijd voor de kabinetsformatie.

De statuur waarmee Rutte campagne voert laat er geen misverstand over bestaan. Hij verwacht opnieuw premier te worden. Voor de vierde keer op rij. De vanzelfsprekendheid van dat alles is de kern van de VVD-verkiezingscampagne. Rutte was daarin als lijsttrekker de afgelopen weken vooral te zien in de rol waar veel kiezers hem om waarderen, die van de nationale crisismanager, die boven de partijen staat. Op verkiezingsposters beeldt de VVD hem ook telkens zo af: met ferme tred op weg naar een coronapersconferentie, mapje papieren onder de arm. Het draait er volledig om de persoon Rutte. Het lijkt bij vlagen bijna een campagne voor een presidentsverkiezing, die de VVD voert.

Churchilliaanse posters zeggen het al: de sfeer van crisis is nooit ver weg in aanloop naar de verkiezingen van 2021. Het maakt de campagne moeilijk te vergelijken met die van andere verkiezingen. Bijna alle partijen voeren de strijd om de kiezer met een handrem erop. Vanwege de ernst van de coronapandemie is het geen tijd voor gehakketak of campagnestuntjes. De gezichten staan ernstig. Lijsttrekkers hebben een boodschap die onvermijdelijk over zeer complexe vraagstukken gaat. Na corona wachten het land fundamentele keuzes.

Alleen al het gegeven dat VVD-lijsttrekker Rutte nauwelijks campagne hoeft te voeren voor een vierde termijn, maakt de verkiezingen van 2021 bijzonder. De VVD is de enige partij die in de peilingen stevig op winst staat, vergeleken met de Tweede Kamerverkiezingen van 2017. De uitslag kan nog alle kanten op, maar het lijkt erop dat tussen de VVD en de rest een groot gat gaapt. Intensieve online advertentiecampagnes bij de concurrentie hebben dat nog niet kunnen veranderen. “De VVD is heel groot en daar houdt het zo’n beetje mee op”, stelde SP-lijsttrekker Lilian Marijnissen vast bij het eerste tv-debat.

Vechten om stemmen

CDA, D66, PvdA en GroenLinks moeten vechten om stemmen, om het gat te dichten met de VVD. Terwijl Geert Wilders van de PVV, zonder veel campagne te voeren, comfortabel uitzicht heeft op een plek als tweede partij. Als vanouds oogst hij de proteststemmen weer. Met vijftien lijsttrekkers die kans maken op een zetel, kan het politieke landschap nog verder versplinteren.

De schijnbaar onaantastbare positie van VVD is des te opvallender, omdat er zeker wel nieuwe uitdagers zijn, bij zowel CDA, D66 als PvdA. Onder normale omstandigheden zou de VVD heel wat te duchten hebben, zeker na tien jaar regeren. Maar in de coronacrisis gaan kiezers voor zekerheid en voor wat vertrouwd is. Dit keer heeft niet de zittende macht het moeilijk, maar degene die die macht uitdaagt. Uitdagen vergt opeens ook andere vaardigheden, lijkt het.

Bij het CDA heeft Wopke Hoekstra al pijnlijk kunnen ervaren dat een nieuw gezicht des te harder ten onder kan gaan in de nieuwe dynamiek van deze verkiezingen. Na een aantal slecht voorbereide optredens op tv moet Hoekstra alle zeilen bijzetten, vlak voor de finish. Hij wil een alternatief zijn voor Rutte, die hij verwijten maakt over ‘richtingloos liberalisme’. Maar Hoekstra kwam in de problemen in tv-debatten, waar hij zijn eigen CDA-plannen voor het minimumloon met moeite verdedigd kreeg. “Niet alles gaat van een leien dakje”, verdedigt hij zich. Door de onrust rond Hoekstra is het CDA opeens niet zo zeker meer van een derde plek op de uitslagenavond, zeker nu D66 met lijsttrekker Kaag wél profiteert van het nieuwkomerseffect.

Dringen in het midden

Dat een ervaren bestuurderspartij als het CDA de grip even kwijt is op de campagne, komt ook omdat het speelveld is veranderd. Het is dringen in het politieke midden, en opletten geblazen. Naast de VVD, zijn zeker zes partijen in de campagne nadrukkelijk in beeld als mogelijke nieuwe regeringspartij. CDA, D66, PvdA, GroenLinks, SP en ChristenUnie zitten elkaar qua voorspelde zetels daarbij dicht op de hielen. Drie van hen hebben al met de VVD geregeerd, drie andere sluiten het niet uit. Inhoudelijk liggen hun verkiezingsprogramma’s dichter bij elkaar dan in jaren, nu de VVD naar links is opgeschoven. Een blok op links blijft uit. Debatten verlopen in een sfeer van toenadering en ‘samen de schouders eronder’. Bijzonder detail in verkiezingstijd: de SP hielp Rutte deze week in de Eerste Kamer door de stikstofwet van het kabinet aan een meerderheid te helpen.

Die saamhorigheid in crisistijd maakt de campagne soms tot een potje armpjedrukken tussen zes partijen tegelijk, die nauwelijks verschillen in spierkracht en elkaar nog nodig hebben. Een beeld dat straks ook doorwerkt in de nieuwe Tweede Kamer. Daar wordt het nieuwe parlement er niet krachtiger op als er zoveel kleine partijen staan tegenover één grote. Macht met gezonde tegenmacht in balans houden, wordt veel lastiger.

Niet te hard

De macht van de zittende premier uitdagen is geen sinecure, heeft het debat tussen Rutte en D66-lijsttrekker Sigrid Kaag bevestigd. Te hard Rutte aanvallen werkt niet, gezien zijn populariteit bij de kiezers. Hem hard aanpakken maakt hem bovendien groter. Kaag hield het misschien ook daarom relatief mild bij hun eerste rechtstreekse confrontatie. In een debat bij Jinek noemde zij het toeslagenschandaal “een zware last op Ruttes schouders”, al had zij “het kunnen begrijpen” als hij als lijsttrekker was afgetreden. Harder werd de kritiek niet. Tegelijk liet het gesprek iets anders zien: tegenover een nieuwe uitdager is Rutte opeens de premier die er al tien jaar zit.

Het was een van de weinige keren dat de val van Rutte III nog een onderwerp was in de campagne. Het toeslagenschandaal zelf speelt nauwelijks een rol in de verkiezingen. De afgeleide discussie over een rechtvaardige overheid is wél door alle partijen omhelsd.

Daniël Roozendaal ontwierp deze portretten, ook met het doel bij een jong publiek aandacht voor de lijsstrekkers te kweken. Hij ­gebruikte precies de huisstijlkleuren van de betreffende partijen. Zijn totale serie van dertien portretten staat op danielroozendaal.com. Beeld Daniël Roozendaal
Daniël Roozendaal ontwierp deze portretten, ook met het doel bij een jong publiek aandacht voor de lijsstrekkers te kweken. Hij ­gebruikte precies de huisstijlkleuren van de betreffende partijen. Zijn totale serie van dertien portretten staat op danielroozendaal.com.Beeld Daniël Roozendaal

Ook het coronabeleid is geen groot thema geworden. D66 probeerde het nog even, met de kritiek dat Rutte ‘lockdownverslaafd’ is. Maar voor kiezers in het midden is het coronabeleid geen doorslaggevend onderwerp. Op links heeft eigenlijk alleen de Partij voor de Dieren de ruimte er campagne over te voeren. Die partij heeft niet zozeer kritiek op de praktische uitvoering van de coronabestrijding, maar op de politieke keuzes. Lijsttrekker Esther Ouwehand kan er haar radicale verhaal over klimaat en dierenrechten dit jaar beter mee kwijt in de media.

Op rechts ligt dat anders. Daar gebeurt vooral bij de PVV iets opmerkelijks. Geert Wilders voert twee afzonderlijke campagnes: online gaat de campagne bijna voor 100 procent over corona, op televisie gaat het als vanouds over de islam, moslims en Marokkanen. In het tv-debat met VVD-lijsttrekker Rutte noemde Wilders “de islam een groot gevaar”.

Hoewel zijn verkiezingsprogramma snoeihard is, was het een van de weinige keren dat hij er zo hard inging. Zijn campagne voert hij vooral op Facebook, waar hij 432.000 volgers heeft, meer dan welke lijsttrekker ook. Daar werft Wilders kiezers met een stortvloed aan boodschappen over de avondklok, de terrassen die weer open moeten en de vaccinaties die te lang duren. ­Ondertussen doet hij voor het eerst in jaren mee aan bijna alle tv-debatten, een vorm van onverwachte normalisatie.

Veel extremer is de campagne bij Forum voor Democratie. Ook daar is corona het enige thema, maar Baudet verbindt dat aan complottheorieën. Vaccinaties wijst hij af, coronaregels overtreedt hij bij wijze van campagnestunts.

Eén groot, splijtend verkiezingsthema is er niet gekomen. Dat had klimaat kunnen zijn. Maar het is er niet van gekomen. Klimaat kwam wel voorbij, maar vooral in een afgeleide discussie over kernenergie. Het was de VVD die dat onderwerp al vorig jaar actief in de verf zette. Nieuwe kerncentrales bouwen is volgens de VVD de enige manier om de klimaatdoelen te halen. Tevreden zal het campagneteam daar gezien hebben hoe hun insteek het hoofdonderwerp is geworden in bijvoorbeeld de tv-debatten, zodra het over duurzaamheid gaat.

Veel hervormingsdrang

Toch hebben de verkiezingen een sfeer van radicale ideeën en bijna revolutionaire hervormingsdrang. Verlangen naar ‘herstel’ is het grote, overkoepelende thema van 2021. Het vertrouwen in het functioneren van de overheid moet hersteld worden, na de toeslagenaffaire. De woningmarkt moet hersteld en het onderwijs ook, met grote investeringen. De inkomens vragen herstel, na ­jaren waarin economische groei vooral terechtkwam bij bedrijven. De zorg vraagt herstel na corona. Discriminatie en racisme vragen om aandacht. Bij de PvdA komt lijsttrekker Lilianne Ploumen met vergaande voorstellen om grote bedrijven veel zwaarder te belasten, en de welvaart anders te verdelen.

De ene partij wil sneller of harder het roer omgooien dan de andere. Daar blijft het verschil. Het levert verkiezingsdebatten op met veel minder strijd dan eerder, en een andere politieke sfeer. Van inhoudelijke uitwisseling en samen naar oplossingen zoeken. Wel blijft nog onduidelijk wat kiezers na 17 maart concreet kunnen verwachten aan veranderingen. Juist omdat veel partijen met hun wensen zo dicht bij elkaar liggen.

Lees ook:

Een op vijf kiezers: coronavirus beïnvloedt mijn partijvoorkeur

Een op de vijf kiezers laat zich door corona beïnvloeden in zijn stemvoorkeur. Daarvan profiteert premier Rutte, maar ook de partijen die zich afzetten tegen het coronabeleid, blijkt uit onderzoek van bureau Kieskompas.

Opeens is het vanzelfsprekend: de lijsttrekker is een vrouw

Met succesvolle optredens in de verkiezingsdebatten bepalen de vrouwelijke lijsttrekkers het beeld van de campagne van 2021. De vrouwen zijn bezig de hoofdrol te pakken, met vier vrouwen die de lijst aanvoeren bij de grote partijen.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden