De Belgische schrijver Willem Elsschot was woensdagavond plotseling erg veel genoemd op sociale media. De romanschrijver en dichter (1882-1960) kwam online opeens in de belangstelling te staan door een komische dialoog tussen ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers en zijn collega Lodewijk Asscher van de PvdA.

AnalyseAlgemene beschouwingen

De verkiezingsstrijd wordt nog niet opgezocht: zorgen over corona zijn te groot

De Belgische schrijver Willem Elsschot was woensdagavond plotseling erg veel genoemd op sociale media. De romanschrijver en dichter (1882-1960) kwam online opeens in de belangstelling te staan door een komische dialoog tussen ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers en zijn collega Lodewijk Asscher van de PvdA.Beeld ANP

De oude rotten Rutte, Asscher en Wilders domineerden bij de algemene beschouwingen, de belangrijkste politieke debatten van het jaar. Daarbij bleek opnieuw hoe de coronacrisis leidt tot toenadering in het politieke midden.

In een wat verstopte uithoek van het gebouw van de Tweede Kamer begonnen, nog vóór Prinsjesdag, de politieke onderhandelingen van dit nieuwe seizoen. In een smalle gang zit daar de werkkamer van oppositiepoliticus Lodewijk Asscher. Als geen ander merkt de PvdA’er hoe graag de coalitie van Rutte-III het komende half jaar de eindstreep wil halen, en daarbij wel moet samenwerken met de linkse oppositie. Anders halen kabinetsplannen het niet. De coalitie heeft zelf geen meerderheid meer in de Tweede en Eerste Kamer.

Drie ministers vroegen of ze bij de PvdA-fractie op de koffie konden komen. Minister Ollongren van binnenlandse zaken wilde praten over de huurprijzen en de woningcorporaties. Ministers Koolmees (sociale zaken) en Wiebes (economische zaken) zochten toenadering over het nieuwe corona­steunfonds voor bedrijven. De PvdA wil dat er in dat fonds harde garanties komen over werkgelegenheid.

Het was zo’n komen en gaan van bewindslieden dat de koffieafspraken verspreid moesten worden over meerdere dagen. Volgende week volgen verdere onderhandelingen over een concreet akkoord.

Ook Groen Links-fractievoorzitter Jesse Klaver, twee etages lager, kreeg ministers op bezoek die openstaan voor linkse wensen. Onder andere minister van financiën Wopke Hoekstra kwam langs om te praten over het Groeifonds van 20 miljard euro waarmee het kabinet zich uit de crisis wil investeren. Klaver legde bij hem zijn wens neer: laat het geld vooral gaan naar duurzame, groene groei. De minister luisterde aandachtig.

Donderdag, bij de algemene politieke beschouwingen, bleek dat premier Rutte de boodschap van de linkse oppositie heeft gehoord. Rutte speelde nog even of hij verrast was. “Oei. Dat verschil is groter dan ik dacht”, zei hij over de kloof tussen de kabinetsplannen en de wens van GroenLinks. Maar hij kon er ‘een heel eind in meegaan’. Dat zinnetje zal dit najaar nog wel vaker klinken, waarschijnlijk.

Samen in het reddingsbootje

Met nog een half jaar te gaan tot de verkiezingen, zijn deze week de lijnen uitgezet: hoe gaat premier Rutte met zijn coalitie van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie de laatste fase in? Wat gaat de oppositie daar tegenoverzetten? En met welk verhaal gaan partijen de verkiezingen in?

Prinsjesdag en de algemene politieke beschouwingen laten zien dat verkiezingskoorts nog ver weg is. De inhoudelijke verschillen kwamen naar voren, maar de strijd wordt niet opgezocht. De zorgen over corona zijn veel te groot – vice-premier Hugo de Jonge ontbrak donderdag bij de belangrijkste debatten van het jaar omdat hij inderhaast plannen moet maken na een record van 1756 nieuwe besmettingen per dag en de GGD’s die alarm slaan over de testcapaciteit. De sfeer bij de debatten was sober en ernstig.

De coronacrisis dwingt de coalitie en de oppositie tot samenwerken, of ze willen of niet. VVD-fractievoorzitter Klaas Dijkhoff constateerde het droogjes: “In crisistijd zit je dichterbij elkaar in het reddingsbootje”. PvdA-fractievoorzitter Lodewijk Asscher spreekt over ‘een gezamenlijke opdracht om banen te redden’, en om ‘lessen te leren van de vorige economische crisis’. CDA-fractievoorzitter Pieter Heerma ziet samenwerking zelfs als de grote opdracht om niet alleen de crisis door te komen, maar ook daarna op een andere manier het land in te richten. Met de coronacrisis “als een kantelmoment, net zoals ooit de val van de Muur of de aanslagen van 11 september” ziet hij tekenen van een verandering “die aantoont hoeveel we kunnen bereiken als we samenwerken”.

Afgaand op de debatten van deze week, gaan sociaal-economische thema’s de toon zetten richting de verkiezingen, volgend jaar maart. Dat is voor sommige politici vertrouwd terrein, en dat is te merken. PvdA-leider Lodewijk Asscher kan zijn PvdA-thema van de bestaanszekerheid weer volop onder de aandacht brengen. Hij werd door het Debatinstituut voor het derde jaar op rij uitgeroepen tot beste debater bij de algemene beschouwingen, en ook achter de schermen bij de coalitiefracties klinkt openlijke bewondering voor hoe Asscher zijn negen sleutelzetels verzilvert met toezeggingen van het kabinet.

De PvdA wil een ‘werkgarantie’ voor mensen die hun baan dreigen te verliezen. De oude werkgever moet helpen bij een nieuwe baan, is het idee. Ook het CDA, in minder vergaande vorm, voelt daarvoor. Fractievoorzitter Heerma schiet er voor uit zijn stoel bij een debat met VVD-premier Rutte. “Je wilt voorkomen dat mensen aan een uitkeringsloket staan.” Nog deze week moeten werkgevers en vakbonden om tafel, vindt het CDA.

Op de flanken is het ook al een oude rot die een comeback maakt, dankzij de coronacrisis. Geert Wilders greep bij de beschouwingen de rol van de belangrijkste populistische leider op rechts en was weer prominent aanwezig. VVD-fractievoorzitter Dijkhoff hintte er donderdag al op dat hij denkt dat de PVV op nummer twee gaat eindigen bij de verkiezingen. Al zit daar misschien ook de stille hoop bij dat de VVD liever een tweestrijd voert met de PVV dan met nieuwe uitdagers Hugo de Jonge (CDA) of Sigrid Kaag (D66) – iets waar de peilingen nu trouwens nog lang niet op wijzen.

PVV-leider hard tegengesproken

Wilders heeft zijn tirades tegen de ‘politiek-correcte dictatuur van de links-liberale meerderheid’ deze week nog verder opgevoerd. Hij noemt premier Rutte een dictator van een failliete en corrupte rechtsstaat, waar de regering, net als in Rusland, politieke tegenstanders zoals hij laat berechten. Verder had Wilders het als vanouds over immigratie, en over ‘Marokkanenterreur die tot in de vezels van de samenleving zit’.

Het leidde ertoe dat CDA en VVD hem hard tegenspraken op integratie, een voorbode voor een verkiezingscampagne met een positievere toon over dit thema. Het CDA nam het op voor ‘onze Marokkaanse jongeren’ en VVD-fractievoorzitter Dijkhoff wilde benadrukken dat er ook veel Marokkaanse Nederlanders zijn die ‘een volledig positieve bijdrage leveren aan deze samenleving’.

Wilders springt in het gat op de flanken dat ontstaat nu bijna alle andere partijen in de coronacrisis constructief met de regering willen samenwerken. De PVV werkt niet samen, en besteedt de laatste tijd sowieso weinig woorden aan corona. Wilders heeft zijn verkiezingsthema al, hij zet de aanval in op Rutte en het systeem. Concurrent Thierry Baudet van Forum voor Democratie speelde geen rol van betekenis in het debat. Zijn bijdrage ging over ‘de verkwanseling van duizend jaar beschaving’.

Beweging naar het midden

Met de verkiezingen in zicht, hebben diverse partijen deze week ook het verhaal waarmee ze op 17 maart naar de kiezer gaan, in de grondverf gezet. Ook daar is de beweging naar elkaar toe, meer naar het midden, net als vorig jaar. Toen vroegen veel fracties aandacht voor de publieke sector, vanwege de personeelstekorten bij de zorg, onderwijs en politie. Die politieke trend zet door en gaat een tree verder.

Een sterke overheid is de nieuwe slogan van de VVD. Fractieleider Klaas Dijkhoff nam er uitgebreid de tijd voor, en sprak vanuit de Tweede Kamer rechtstreeks het land toe in jongerentaal. “Eerlijke handel, een sterke overheid die naar jou en je problemen kijkt. Nederland dat minder afhankelijk is van de VS, China en Rusland”, vatte hij de nieuwe koers van de VVD samen. Nog meer dan eerder neemt de VVD afstand van de vrije markt en het kapitalisme, wat Jesse Klaver van GroenLinks al doet dromen van formatiegesprekken: “Daar wil ik graag op samenwerken.” Maar in praktische plannen blijft de VVD nog op de oude koers. VVD-leider Rutte komt met het voorstel om 2 miljard lastenverlichting te geven aan het bedrijfsleven, klassiek VVD-beleid. Toen het Rutte te gortig werd met alle lofzangen in de Tweede Kamer over een ‘ander soort economie’ die nodig is na corona, stapte hij uit de rol van premier. “Je hebt wel economische groei nodig”, gaf hij les in VVD-ideologie. 

Naar het midden beweegt ook het CDA met een oproep tot revolutie. Een ‘coöperatieve revolutie’ waar burgers veel samen regelen in coöperaties en gezamenlijke initiatieven. Fractieleider Pieter Heerma legde veel nadruk op een ‘eerlijke arbeidsmarkt’. Bij D66 sprak Rob Jetten wederom over het thema ‘kansengelijkheid’ voor alle groepen die nu nog achterblijven op sociaal-economisch vlak. Die partij komt dit weekeinde al met zijn concept-verkiezingsprogramma, als eerste.

Premierbonus

De verkiezingen zijn alleen nog ver weg, met een pandemie die voorlopig alles beheerst. Premier Rutte maakt in alles de indruk dat zijn derde coalitie de rit af gaat maken. Rutte wil pas in december besluiten of hij verder gaat als lijsttrekker voor de VVD, vlak voor de verkiezingen. En of hij voor een vierde keer het premierschap ambieert.

Dat zorgde deze week al voor surrealistische scènes in de algemene beschouwingen. Ruttes leiderschap werd er bevraagd, en zeker niet alleen door de PVV. Fijntjes herinnerde de ene na de andere fractieleider eraan dat Rutte al tien jaar premier is. Zij vinden het tijd voor nieuw leiderschap. D66 kwam met het verwijt dat in diezelfde periode de “kansengelijkheid alleen maar kleiner is geworden”. ChristenUnie-fractievoorzitter Gert-Jan Segers greep de debatten aan om ‘het liberalisme van alle kanten uit te dagen’. Al doelde hij niet op de persoon Rutte zelf, het ging wel over diens gedachtegoed en politieke erfenis.

Rutte zelf geniet nog even van het voordeel dat hij crisismanager is, en geen lijsttrekker. Het plaatst hem op een ander niveau, soms tot frustratie van andere coalitiepartijen. Het biedt hem de rol van de premier van alle Nederlanders, in crisistijd, en nog beter uitzicht op de premierbonus. Andere partijen hebben nu al nieuwe gezichten gekozen. Rutte en zijn grote VVD houden de kaarten nog tegen de borst geklemd.

Lees ook: 

Interview met VVD-premier Mark Rutte

De premier verdedigt zich tegen kritiek op zijn crisisbeleid: ‘Dit is onze visie, er moeten banen komen’. 

Het Moria-akkoord kost D66 en ChristenUnie hun geloofwaardigheid

Column: De coalitie is onverwachts geconfronteerd met een nieuw probleem, eentje die de potentie heeft uit te groeien tot iets explosiefs: de onhoudbare situatie op het Griekse eiland Lesbos. Wie het Moria-akkoord afpelt, vraagt zich af hoe het mogelijk is dat D66 en ChristenUnie hiermee hebben kunnen instemmen. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden