Rapport

De uitvoeringsdiensten zijn mammoettankers, ambtenaren én Kamerleden moeten aan de bak

Commissievoorzitter André Bosman overhandigt het eindrapport van de Tijdelijke commissie uitvoeringsorganisaties (TCU) aan Kamervoorzitter Khadija Arib. Beeld ANP
Commissievoorzitter André Bosman overhandigt het eindrapport van de Tijdelijke commissie uitvoeringsorganisaties (TCU) aan Kamervoorzitter Khadija Arib.Beeld ANP

De dienstverlening van de overheid aan burgers moet beter, constateert de commissie-Bosman. Dat is lastig, want ambtelijke molens malen traag. Toch is Bosman optimistisch: ‘Een ambtenaar zit er om de burger te helpen’.

Een op de vijf burgers heeft geregeld problemen met de overheid, constateert een commissie van de Tweede Kamer. Dan gaat het bijvoorbeeld om het krijgen van een uitkering en toeslagen, het aanvragen van een rijbewijs of hulp bij het wegwerken van schulden. Dat moet anders, luidt de conclusie. Hoe reëel is verbetering?

Een jaar lang onderzocht de Tijdelijke commissie uitvoeringsorganisaties (TCU), een groep Kamerleden van diverse partijen onder leiding van VVD’er André Bosman, hoe het komt dat burgers tussen de wal en het schip raken. Donderdag presenteerde Bosman het rapport Klem tussen balie en beleid. De belangrijkste conclusie is dat regels vaak te complex zijn en dat de Tweede Kamer bij het maken van wetten te weinig kijkt naar wat die betekenen in de praktijk. Daarnaast is er te veel bezuinigd op organisaties die de regels moeten uitvoeren, zoals uitkeringsorganisatie UWV en de Belastingdienst. Verder nemen ambtenaren te weinig ruimte om van de regels af te wijken, ook als dat wel mogelijk is.

Maar verbetering is lastig. Kamerleden zelf constateren al langer dat zij te vaak reageren op onderwerpen die in de media zijn en te weinig bezig zijn met het controleren van wetten en de uitvoering daarvan. Hun partij wil namelijk dat zij de aandacht van de kiezer trekken. De Kamer wisselt ook te snel van samenstelling. Nieuwe Kamerleden missen het geheugen om te kijken of oude plannen in de praktijk goed uitpakken. Tekenend is dat slechts een van de zeven leden van de commissie die dit onderzoek uitvoerde op een verkiesbare plaats staat bij de verkiezingen op 17 maart. De andere zes gaven aan dat zij stoppen of staan laag op de kandidatenlijst.

Ambtelijke molens malen traag

Vaak duurt het lang voordat problemen doordringen tot de landelijke politiek. Zo kwamen ouders al in 2014 door tegenwerking van de Belastingdienst in de problemen. Zij werden ten onrechte beschuldigd van fraude en moesten vaak tienduizenden euro’s kinderopvangtoeslag terugbetalen. In 2017 ging Kamerlid Pieter Omtzigt zich ermee bemoeien en daarna kwam ook de rest van de Kamer in actie.

Soms malen ambtelijke molens traag. Een schuldeiser moet van een deel van het inkomen van een schuldenaar afblijven. Dat geld heeft iemand die in het rood staat nodig om van te eten en te wonen. Maar de regels voor het veranderen van die zogeheten beslagvrije voet waren te ingewikkeld en dus hielden mensen met schulden vaak te weinig over. De politiek zag dit probleem, maar het veranderen lukte pas met een vertraging van drie jaar.

‘Wacht niet op elkaar’

Het veranderen van de overheid wordt een gigantische opgave. Uitvoeringsorganisaties zijn mammoettankers die maar lastig van koers veranderen. Maar de druk is groot. Naar aanleiding van de toeslagenaffaire trad het kabinet af. Eerder schreven veel politieke partijen al in hun verkiezingsprogramma over vernieuwing bij de overheid. Zelfs de VVD, een partij van laissez-faire, pleit nu voor een sterke overheid. Sindsdien liggen de woorden ‘menselijke maat’ bij iedere politicus voor op de tong. En het ministerie van sociale zaken bijvoorbeeld scant momenteel alle wetgeving op de vraag of ambtenaren in schrijnende gevallen mogen afwijken van de strikte regels.

Wacht niet op elkaar, zegt commissievoorzitter André Bosman, donderdag bij de presentatie van het rapport. Hij vindt dat ambtenaren de ‘menselijke maat’ vaak al kunnen toepassen. “Voor heel veel burgers kan je de regels gewoon hanteren, maar soms komt er iemand die je anders moet helpen dan normaal. Doe dat. Als iemand met een probleem aanklopt, is er vaak meer aan de hand. Kijk daarnaar. Een ambtenaar zit er niet om de minister te dienen, maar om de burger te helpen.”

Lees ook:

De nieuwe overheid moet menselijker worden, maar hoe dan?

Politieke partijen maken voorzichtig plannen voor het veranderen van de overheid. De een wil een ‘Huis van het recht’, de ander onder iedere brief een naam van een ambtenaar die per telefoon vragen beantwoordt.

Het gaat vaak mis bij overheidsorganisaties, hoe kan het beter?

De Kamer vroeg veertig betrokkenen en deskundigen waarom de burger soms in de knel raakt. Meer naar ambtenaren luisteren, luidt één van de adviezen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden