De derde dinsdag van september 1934: de Gouden Koets, met daarin koningin Wilhelmina en prinses Juliana, arriveert bij de Ridderzaal. Beeld ANP

Déja vu Troonrede

De Troonrede was heel lang een reizend circusnummer

In de gotische zaal van het Brusselse stadhuis legde koning Willem I op 21 september 1815 de eed op de grondwet van het Koninkrijk der Nederlanden af. Tegenover de verenigde kamers der Staten-Generaal toonde hij zich optimistisch over de samenhang binnen de nieuwe natie: de bouwstoffen en de wil “om zich zamen te voegen tot hetzelfde geheel” waren volgens de vorst onmiskenbaar aanwezig.

Vanzelf ging het echter niet. Om én Noord én Zuid tegemoet te komen las de koning de Troonrede dan weer een jaar in Den Haag en dan weer een jaar in Brussel voor. Zoals ook Gert-Jan Segers, fractievoorzitter van de ChristenUnie in de Tweede Kamer, deze week mogelijkheden zag Prinsjesdag te gebruiken voor het dichten van de kloof tussen Den Haag en de regio.

Is het niet mogelijk de derde dinsdag van september tijdens de jarenlange verbouwing van het Binnenhof steeds in een andere stad in de provincie te vieren?, opperde Segers.

Met een reizende regering deden de Nederlanden al ervaring op tijdens het tijdperk van de Bourgondiërs/Habsburgers. Hertogen wisselden geregeld van residentie en waren daarbij vergezeld van een uitgebreide hofhouding. De Staten-Generaal werden ook op verschillende plaatsen bijeengeroepen. In 1464 gebeurde dat voor het eerst in Brugge, enkele jaren daarna volgde bijvoorbeeld Brussel.

Bergen op Zoom, Vught en Zaltbommel

In de eerste jaren van de Republiek der Verenigde Nederlanden vergaderden de Staten-Generaal soms op in onze ogen weinig voor de hand liggende plekken als Bergen op Zoom, Vught en Zaltbommel. Maar al snel kwam het Haagse Binnenhof in beeld als vaste vestigingsplaats.

Pas tijdens de Franse tijd, gedurende het koningschap van Lodewijk Napoleon, ontstond daar weer discussie over. De broer van Napoleon hield zelf een tijdlang hof in Utrecht, dat daarmee ook even kans leek te maken op de status van hoofdstad, en verkaste daarna naar Amsterdam.

Na het verjagen van de Fransen leek in de nieuwe Nederlandse orde Den Haag weer het vanzelfsprekende bestuurscentrum te worden. In 1814 las de uit ballingschap teruggekeerde soeverein Willem I de Troonrede voor in de Trêveszaal (tegenwoordig vergaderplek voor de ministerraad).

Van Den Haag naar Brussel en weer terug

Tot vreugde van de Oranjetelg speelden de zegevierende grootmachten Engeland, Pruisen, Oostenrijk en Rusland hem tijdens het Congres van Wenen ook de zuidelijke Nederlanden toe. Het reizende circus begon. Met de Troonrede verhuisde het vrijwel complete politieke bedrijf om het jaar van Den Haag naar Brussel en weer terug.

In Den Haag vergaderde de Eerste Kamer voortaan in de Trêveszaal en de Tweede Kamer in de voormalige balzaal van het stadhouderlijk paleis van Willem V. In 1796 was de ruimte het decor geweest voor de eerste revolutionaire volksvergadering. Ook onder Lodewijk Napoleon was er nog vergaderd. Deze balzaal werd vanaf 1815 eveneens de plek voor in de noordelijke Nederlanden voorgelezen Troonredes.

In België gebeurde dat tot 1818 in de gotische zaal van het stadhuis. Daarna werd het parlementsgebouw aan het Warandepark de plaats van handeling voor die plechtigheid. In 1830 stond de Troonrede weer in Brussel gepland. Daar kwam de Belgische Opstand tussen. Noodgedwongen viel de keuze op Den Haag.

Het uitspreken van de Troonrede vond voortaan plaats in Den Haag, vanaf 1904 in de Ridderzaal. De derde maandag in november (1815-1848) werd eerst ingeruild voor de derde maandag in oktober (1849-1887) en vanaf 1888 door de derde dinsdag in september. Nederland was weliswaar niet heel groot, maar reizen nam nog veel tijd in beslag.

Wie een Troonrede op maandag wilde bijwonen, moest soms al een dag eerder vertrekken. Zo’n schending van de zondagsrust moest worden voorkomen.

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden