Analyse

De Troonrede ontleed op zes hoofdpunten

De koning las de Troonrede dit jaar voor in de Grote Kerk in Den Haag.Beeld ANP

Bij de opening van het parlementaire jaar waarschuwt koning Willem-Alexander voor moeilijke tijden. Wat staat ons te wachten en hoe gaat het kabinet de uitdagingen te lijf? De Troonrede op zes hoofdpunten ontleed.

“Leden van de Staten-Generaal,

Nooit zal ik de Nationale Dodenherdenking van 4 mei 2020 vergeten. Het was onwerkelijk en zeer realistisch tegelijk: die bijna lege Dam, de stilte nog oorverdovender dan anders, en het besef dat de viering van 75 jaar vrijheid noodgedwongen een ingetogen karakter had gekregen. Door het coronavirus werd dit voorjaar ineens alles anders.”

Corona en herdenking

Een mooie vondst om via de Dodenherdenking de viering van 75 jaar vrijheid en de coronacrisis te verbinden. In normale tijden was de koning vast met de herdenking van de bevrijding begonnen. Opvallend is dat de koning duidelijk stilstaat bij het leed (‘van Terschelling tot Aruba’) maar ook bij de veerkracht van de samenleving. Door het noemen van allerlei beroepen als boa’s, schoonmakers, docenten en groepen, zoals ouders en jongeren, betrekt hij alle Nederlanders bij zijn toespraak. Hij wil perspectief bieden, al is de toekomst ook economisch hoogst onzeker en moeten we de strijd tegen het virus nog lang volhouden.

“Ook deze anders-dan-anders-Prinsjesdag op anderhalve meter afstand, niet in de Ridderzaal, en met minder mensen, tradities en uitbundig rood-wit-blauw, maakt dat tastbaar.

“Mijn bewondering en dank gaan uit naar iedereen die in de zorg en elders in de samenleving al het mogelijke deed om de coronacrisis het hoofd te bieden. Verpleegkundigen en schoonmakers, boa’s en defensiepersoneel, supermarktmedewerkers en mensen in het openbaar vervoer. Ik wil daarnaast mijn steun en medeleven betuigen aan hen die door corona zijn getroffen, of die een geliefde moeten missen. Maar ook voor wie dat niet geldt, is de impact enorm. Corona raakt ons allemaal. Van Terschelling tot Aruba. Jong en oud. Mensen met een beperking vaak nog harder dan anderen. Corona raakt ons in school en werk. In het gemis van een aanraking. En vooral: in ons gevoel van veiligheid en vertrouwen. Want geen eindexamen kunnen doen, een begrafenis in zeer kleine kring, niet op bezoek kunnen bij je man of vrouw in het verpleeghuis, als ondernemer ineens je levenswerk verliezen, of je baan – het is allemaal enorm ingrijpend. Voor al die gevoelens van stress, eenzaamheid en verlies moet ruimte zijn en erkenning. Binnenkort geven we daar in het hele Koninkrijk in verbondenheid uitdrukking aan onder de noemer ‘aandacht voor elkaar’.

“Toch gebeurt er deze maanden ook veel goeds. We waarderen meer het land waarin we wonen. Het weefsel van onze samen­leving is opnieuw sterk gebleken. Het blijft bijzonder hoe Nederlanders er voor elkaar zijn als de nood aan de man komt. (…) Laat ons dat volhouden zolang dat nodig is. En laat ons daar vertrouwen aan ontlenen voor de toekomst.

“Want juist in tijden van plotselinge schokken is het zaak oog te houden voor de lange termijn. Dat zijn we verplicht aan de jongeren, die de laatste maanden niet alleen moesten inleveren op hun leven nu, maar ook op hun vooruitzichten voor straks. Een 94-jarige veteraan maakte veel los met een ingezonden brief waarin hij de jongeren van Nederland opriep vol te houden en solidair te zijn met zijn generatie. Een 18-jarige student schreef hem terug hoe dankbaar hij was voor de vrijheid en alle mogelijkheden waarmee hij en zijn leeftijdgenoten opgroeien. Maar hij schreef ook hoezeer zij die vrijheid nu missen, hoe zij sleutelmomenten in het leven zomaar zien passeren en hoe extra onzeker de toekomst door de ­coronacrisis voelt. (…)

“Deze brief raakt de kern van Prinsjesdag, want perspectief voor de toekomst begint altijd in het hier-en-nu. Dat is de spiegel die de volwassenen van morgen voorhouden aan de volwassenen van vandaag.”

De toekomst begint nu

Het kabinet legt herhaaldelijk de vinger op de onzekerheid die jongeren door de coronacrisis aan den lijve ondervinden en vraagt generaties om solidair met elkaar te zijn. Vooral ook omdat het de jongeren van nu zijn die straks de schulden moeten terugbetalen die flink oplopen door investeringen in de economie. Het kabinet benadrukt daarom dat er meer geld gaat naar het onderwijs zodat jongeren achterstanden kunnen inlopen. Het kopen van een huis moet makkelijker worden. En het pensioenstelsel wordt aangepast in de hoop dat ouderen en later ook de jongeren een uitkering kunnen krijgen.

“In dat besef maakt de regering de keuze in deze onzekere tijd niet te bezuinigen, maar juist te investeren in baanbehoud, goede publieke voorzieningen, en een sterkere economische structuur en een schoner land nu en straks. Op die pijlers rusten de plannen van de regering voor het komende jaar. (…)”

Investeren, maar hoe?

Bezuinigen is niet aan de orde. Het kabinet trekt de portemonnee en geeft tientallen miljarden uit om bedrijven en banen overeind te houden. Maar de manier waarop dat gebeurt is een politieke splijtzwam. En het kabinet lijkt zelf ook niet te weten waar het naartoe moet. Gaat de economie op de oude voet verder of wordt er op grote schaal geïnvesteerd in verandering, in duurzame bedrijven? Werknemers moeten omscholen naar sectoren waar een ­tekort is aan arbeidskrachten, maar onduidelijk is wat het kabinet verandert aan de kwetsbare positie van personeel met tijdelijke contracten.    

“Nu moeten we ons schrap zetten voor de gevolgen van een zware economische terugslag, die ook doorwerkt in de economie en overheidsfinanciën op lange termijn. Hoe precies, hangt af van de vraag tot wanneer en in welke mate het coronavirus ons in zijn greep blijft houden. Maar alle recente cijfers en ramingen zijn ongekend in vredestijd. Met een historische krimp van ruim 5 procent in 2020. Met een historische omslag van een overschot op de rijksbegroting naar een tekort van 7 procent in één jaar. En met een verdubbeling van de werkloosheid ook in één jaar. Onze belangrijkste handelspartners in Europa en wereldwijd hebben te kampen met een economische terugval die vaak nog groter is. Voor een open en op handel en export gericht land als Nederland is dat, zeker na brexit, een extra complicatie.

“De internationale gevolgen van de coronacrisis kunnen moeilijk worden overschat, niet in economisch en niet in geopolitiek opzicht. Er lijken nog diepere groeven te worden getrokken tussen de grootste machtsblokken in de wereld. In het jaar van 75 jaar Verenigde Naties domineert helaas steeds vaker het nationale eigenbelang en is de multilaterale wereldorde verder onder druk komen staan.

“Voor de Nederlandse regering staat buiten kijf dat goed functionerende internationale instellingen en internationale samenwerking noodzakelijk zijn om problemen aan te pakken die geen land of regio alleen de baas kan. Dat geldt voor vraagstukken van vrede en veiligheid, voor de klimaatcrisis en de toekomst van onze energievoorziening, voor armoedebestrijding en nu ook voor de bestrijding van het coronavirus.”

De vluchteling ontbreekt

In de troonrede hekelt de regering het ‘nationale eigenbelang’ en breekt ze een lans voor internationale samenwerking. Problemen zijn immers lang niet altijd op te lossen binnen de eigen dijken en grenzen. De koning noemt logischerwijs het klimaatprobleem en de bestrijding van het coronavirus. Maar wat opvalt: één kwestie blijft onbenoemd. Willem-Alexander rept met geen woord over de sluimerende vluchtelingencrisis. Europa worstelt in toenemende mate met migratie. Dat uit zich op dit moment door het geruzie over vluchtelingen op het Griekse eiland Lesbos. Binnen de coalitie in Nederland ligt de kwestie uiterst gevoelig. Zo gevoelig zelfs, dat er in de troonrede niet eens, zelfs niet subtiel, naar wordt verwezen.    

“Ons land neemt hierin verantwoordelijkheid. Dat is zowel een morele plicht als welbegrepen eigenbelang. (…) In Europees verband geldt dat de toenemende geopolitieke onzekerheid en de coronacrisis het belang van samenwerking en een eendrachtig optreden naar buiten toe alleen maar vergroten. (…) Het is waar dat Europese samenwerking vaak gepaard gaat met stevige discussies, waardoor verschillen tussen landen soms worden uitvergroot. Toch brengen de overeenkomsten en de gedeelde belangen de lidstaten altijd weer bij elkaar. (…)

“Met de zwaar getroffen Caribische delen van het Koninkrijk wordt gesproken over welke steun onder welke voorwaarden kan worden verleend. Het doel is de bevolking nu te steunen en bij te dragen aan toekomstige economische zekerheid en maatschappelijke stabiliteit. Humanitaire steun blijft steeds beschikbaar. (…)”

Ruzie met overzeese delen

Traditiegetrouw besteedt de koning in de Troonrede aandacht aan het Caribische deel van het koninkrijk. Maar dit keer gebeurt dat wel heel omfloerst. Het coronavirus heeft de eilanden in de West in een diepe crisis gestort, nog dieper dan Nederland. De werkloosheid is er naar recordhoogte gestegen. Volgens Willem-Alexander wordt er met Curaçao, Sint-Maarten en Aruba ‘gesproken’ over steun. In werkelijkheid wordt er vooral ruzie gemaakt. De Nederlandse regering eist drastische hervormingen van de eilanden, die op dit moment op hun rug liggen en weinig anders kunnen dan met veel protest gehoorzamen. De relaties binnen het koninkrijk naderen het vriespunt.   

“Nergens wordt de verantwoordelijkheid voor de toekomst van onze kinderen en jongeren directer gevoeld en waargemaakt dan voor de klas en in de collegezalen. Het onderwijs heeft extra geld gekregen om in de grote steden volgende stappen te kunnen zetten in de aanpak van het leraren­tekort. (…)

“De rechtsstaat is het belangrijkste publieke bezit van de samenleving. Het is de basis onder een democratisch land dat sociaal en economisch sterk is en waarin kansengelijkheid als norm geldt. Een jaar geleden werd Nederland geschokt door de brute moord op advocaat Derk Wiersum. Op die dag werd eens te meer manifest hoezeer georganiseerde criminaliteit de maatschappij ondermijnt. (…)

“Een wezenlijke bedreiging voor de kwaliteit van de rechtsstaat is dat in ons land iemands huidskleur of naam nog te vaak bepalend is voor zijn of haar kansen. Dat is onaanvaardbaar. Het maatschappelijk debat hierover schuurt soms, maar kan ons ook verder brengen in de strijd tegen discriminatie, racisme en ongelijke behandeling. Bestaande verschillen overbruggen begint bij de bereidheid naar elkaar te luisteren.”

Huidskleur nog te bepalend

Hier maakt de koning een bijzondere verbinding tussen de kwaliteit van de rechtsstaat en de strijd tegen racisme, vervat in artikel 1 van de Grondwet. Hij noemt het niet direct, maar duidelijk is dat het gaat over de Black Lives Matter-beweging, én over de nog altijd voortwoekerende dagelijkse discriminatie op het werk en op straat. Premier Rutte zal gedacht hebben aan zijn eigen veranderde standpunt in het debat, met name over zwarte piet. Een maatschappelijk debat dat volgens Willem-Alexander “soms schuurt”, wat we gerust als een eufemisme kunnen zien. De ­regering roept op te luisteren, maar belooft verder geen concrete maatregelen.   

“De regering realiseert zich hoe cruciaal in het publieke domein het vertrouwen is in het handelen van de overheid zelf. De overheid moet naast mensen staan, niet tegenover mensen. Daarom is het zo belangrijk dat de inwoners van Groningen die door de aardbevingen zijn getroffen zo snel mogelijk kunnen rekenen op herstel van de geleden schade en versterking van hun huizen, en is de regering er alles aan gelegen de gedupeerde ouders in de toeslagenaffaire snel te compenseren. Investeren in de kwaliteit van de publieke dienstverlening blijft noodzakelijk. (…)

“Daarbovenop wil de regering een vliegende start maken met het Nationaal Groeifonds. Dit fonds is er voor het toekomstig verdienvermogen van ons land en daarmee voor de welvaart van morgen. (…) Voor de komende vijf jaar is een bedrag van 20 miljard euro beschikbaar.

“Tot slot is door het coronavirus nog duidelijker geworden hoe belangrijk het is ervoor te zorgen dat ook voor volgende generaties de beste zorg beschikbaar blijft. (…) Voor de korte termijn moeten we daar lessen uit trekken om voorbereid te zijn op een mogelijke tweede golf. Voor de lange termijn dringen zich andere lessen op, die bijvoorbeeld te maken hebben met de organisatie van de zorg en de werkdruk van het zorgpersoneel, de vraag of meer zorg op afstand mogelijk is en de noodzaak van preventie en zorginnovaties. (…) De waardering voor de werkers in de zorg komt ook tot uitdrukking in een extra bonus voor extra inspanningen, dit jaar en volgend jaar.

“Leden van de Staten-Generaal,

De coronacrisis stelt ons ernstig op de proef in alles wat van waarde is: gezondheid, werk, familie en vriendschappen. En we realiseren ons: juist nu wordt gezamenlijkheid en verantwoordelijkheid gevraagd. (…) De opdracht in het parlementaire jaar dat vandaag begint, is over deze crisis heen de toekomst te blijven zien en te blijven werken aan perspectief voor alle generaties. U mag zich in uw werk gesteund weten door het besef dat velen u wijsheid toewensen en met mij om kracht en Gods zegen voor u bidden.”

De volledige tekst van de Troonrede is te lezen op: Trouw.nl/prinsjesdag

Lees ook: 

De man van het ‘Leve de Koning’: ‘De ziel van Prinsjesdag, die blijft’

Ook Prinsjesdag moet anders door de coronacrisis. De voorzitter van de Eerste Kamer, Jan Anthonie Bruijn, zocht naar nieuwe manieren, met respect voor de traditie en het ceremonieel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden