Demissionair premier Mark Rutte na de ministerraad over de toeslagenaffaire op het Binnenhof.

Toeslagenaffaire

De toeslagenaffaire maakt van Rutte een kwetsbare lijsttrekker

Demissionair premier Mark Rutte na de ministerraad over de toeslagenaffaire op het Binnenhof.Beeld ANP

Premier Rutte heeft, ondanks het toeslagenschandaal, geen seconde getwijfeld over zijn VVD-lijsttrekkerschap. Politieke rivalen slijpen de messen voor de campagne.

Mark Rutte wordt door zijn politieke tegenstanders al langer weggezet als teflonpremier, nat zeepje, man zonder actieve herinneringen. Daar kan nu aan worden toegevoegd: tuimelaar. Hij valt en veert onmiddellijk weer op. Ogenschijnlijk zonder moeite.

Het derde kabinet van Rutte mag dan zijn afgetreden vanwege het toeslagenschandaal, de premier wil het liefst doorregeren zonder rimpelingen op de Hofvijver. De bestrijding van de coronacrisis verdient nu eenmaal een ‘mentaal missionair’ kabinet, zegt hij zelf. En het lijsttrekkerschap van de VVD staat evenmin ter discussie: voor de grootste regeringspartij is hij essentieel om de volgende verkiezingswinst binnen te slepen.

Dinsdag zal voor Rutte een nederige dag worden

Dinsdag legt Rutte een verklaring af in de Tweede Kamer over het aftreden van zijn kabinet, daarna volgt een debat over de toeslagenaffaire. Het zal voor de premier een nederige dag worden, gezien de vernietigende conclusies van de parlementaire ondervragingscommissie-Van Dam, die vorige maand oordeelde dat tienduizenden ouders ‘ongekend onrecht’ is aangedaan en dat daarbij de beginselen van de rechtsstaat zijn geschonden.

Rutte moet dinsdag diep door het stof – opnieuw, waarna het vizier snel zal worden verlegd naar die andere crisis, over het virus. Dat hij het gezicht blijft van de coronabestrijding is onomstreden.

Dat geldt niet voor die andere grote kwestie: het partijleiderschap. Lodewijk Asscher verbond afgelopen week de ultieme consequentie aan zijn rol in het toeslagenschandaal door het lijsttrekkerschap van de PvdA neer te leggen. Hij verlaat na de verkiezingen het Binnenhof. Rutte mag dan als demissionair minister-president verder moeten, hij zegt ‘geen moment’ overwogen te hebben dat voorbeeld te volgen.

Hij wilde liever niet reflecteren op zijn betrokkenheid

De premier deed vrijdagmiddag waar hij een meester is: zijn eigen rol klein houden. Rutte wilde tijdens de persconferentie na de ministerraad niet teveel reflecteren op zijn betrokkenheid bij de toeslagenaffaire, want ‘het gaat niet om mij of om mijn verdriet’. Liever benadrukte Rutte dat het collectieve aftreden een groot gebaar is richting de getroffen ouders. Zelf had hij lange tijd ‘geen directe betrokkenheid’ bij het dossier.

Door te hameren op het ‘hele systeem’ dat heeft gefaald en de ‘gezamenlijke verantwoordelijkheid’ die is genomen, hoopt de premier de discussies over individuele schuldigen te beperken. En als er dan toch specifiek naar de betrokkenheid van bepaalde bewindspersonen moet worden gekeken, dan zitten die wat Rutte betreft op de ministeries van financiën en sociale zaken.

De Rutte-doctrine, en rol die de premier op ‘actieve wijze’ invullen

Op de uitspraak van de premier dat hij ‘geen directe verantwoordelijkheid’ heeft bij het schandaal, valt wel wat af te dingen. In juni 2013 stelde het kabinet een ministeriële commissie in om fraude te bestrijden, vanwege Bulgaren die gemakkelijk misbruik wisten te maken van uitkeringen. Rutte werd voorzitter en volgens de commissie-Van Dam vulde de premier die rol ‘op actieve wijze’ in. Tijdens het verhoor van de premier, november vorig jaar, hield Van Dam hem voor dat er op de ministeries een sfeer was ontstaan dat fraude met keihard beleid moest worden aangepakt. Waarop Rutte antwoordde: “Misschien is de indruk gewekt dat ambtenaren over de grens konden gaan.”

Op een ander onderwerp is Rutte eveneens kwetsbaar: de informatievoorziening naar de Kamer. Die deugde niet, oordeelt de commissie, wat ook te wijten is aan de zogeheten ‘Rutte-doctrine’: kabinetsbesluiten mogen openbaar, maar de interne discussie die daaraan vooraf gaat niet. Buitenstaanders die informatie opvragen, krijgen zwartgelakte documenten terug omdat ‘persoonlijke beleidsopvattingen’ van ambtenaren geheim moeten blijven. Bovendien houdt de premier niet van notuleren. Als iets niet op papier staat, kan het ook niet worden opgevraagd door bijvoorbeeld Kamerleden. Zo komt hun controlerende taak in het nauw.

Het aanblijven van Rutte is dankbare munitie voor de andere partijen. In het debat van dinsdag, maar vooral ook in de latere campagne, zal hij bij herhaling worden geconfronteerd met de harde realiteit die de toeslagenaffaire heeft blootgelegd, van een overheid die nietsontziend jacht maakte op onschuldige en kansloze burgers. Een overheid bovendien die er niet voor terugdeinsde te discrimineren. Deze aanpak ontspoorde tijdens het premierschap van Rutte. Wat de vraag oproept: is uitgerekend hij de aangewezen persoon om schoon schip te maken?

Lees ook:

Gedupeerde ouders moeten compensatie direct weer afdragen aan de Belastingdienst, tot woede van de bewindvoerders

De 30.000 euro compensatie die gedupeerde ouders van de toeslagenaffaire krijgen wordt voor een groot deel direct weer opgeëist door de Belastingdienst. De fiscus is niet bereid zijn positie als eerste schuldeiser op te geven.

Toeslagenouders over de val van het kabinet: ‘Schaamte? Op mij maakte Rutte de indruk dat hij zich betrapt voelde’

Het kabinet is gevallen vanwege de toeslagenaffaire. Twee gedupeerde ouders over wat dit voor hen betekent.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden