Weekboek Formatie

De tien geboden van informateur Tjeenk Willink

null Beeld Trouw
Beeld Trouw

Een bestuurscultuur die ‘in veertig jaar in één richting is gegaan, heb je niet in veertig dagen gekeerd’. Koos Herman Tjeenk Willink, de grijze waker van de democratische rechtsstaat, toevallig een bijbels getal voor zijn winstwaarschuwing?

Het volk van Israël dwaalde veertig jaar door de woestijn. Mozes bracht veertig dagen op de berg door om er de tien geboden te ontvangen. Tjeenk Willink en zijn opdracht tot informeren stonden deze week centraal in Den Haag. Een informateur kan niet mislukken, aldus Tjeenk Willink zelf, zolang hij zijn opdracht interpreteert als informatie verzamelen en daarover verantwoording afleggen.

Toch is de druk op deze politieke nestor groot. Evenals de neiging van alle betrokkenen om deze fase terug te brengen tot de te simpele vraag: wat zijn de kansen op een kabinet Rutte IV? Tjeenk Willink zag zich vrijdagochtend zelfs genoodzaakt een extra persbericht uit te brengen dat hij ‘nog niet weet of Rutte een obstakel is in de formatie of niet’. Er waren misschien mensen die zijn uitspraak van woensdag zo hadden geïnterpreteerd, dat de premier “niet de enige drager was van de huidige bestuurscultuur”. Maar als informateur is hij nog niet lang aan die vraag toe, waarschuwde hij. Het probleem is juist, zei hij, dat de zo gewraakte bestuurscultuur niet persoonsgebonden is.

Natuurlijk ziet ook Tjeenk Willink dat het van belang is het vertrouwen van politieke partijen in elkaars leiders te wegen en waar mogelijk te herstellen. Maar wie zijn persconferentie van woensdag nog eens naluistert, hoort dat de voormalig vice-voorzitter van de Raad van State het herstel van vertrouwen van burgers in hun overheid voorop stelt. Dat een overheid “doet wat ze zegt en zegt wat ze doet”. De formatie, zo zei hij, moet in dienst van het herstel van dát vertrouwen staan. Anders kom je volgens hem aan het vertrouwen tussen partijen niet eens meer toe. En ook de openbaarmaking van gespreksverslagen moet in dienst van die verantwoording staan, aan de hele samenleving.

Vicieuze cirkel

Tjeenk Willink zal zich misschien opnieuw een roepende in de woestijn voelen. Bij zijn laatste formatie in 2017 zette hij in een kleine bijlage zijn gedachten over een geloofwaardige overheid op papier. Daarin waarschuwde hij voor de vicieuze cirkel die kan ontstaan wanneer een overheid jarenlang nieuw beleid op nieuw beleid stapelt, terwijl de politiek al dertig jaar streeft naar een kleinere en vooral goedkopere overheid. Dat zorgt op den duur voor grotere problemen, voor frictie en maatschappelijke onvrede, burgers die in de knel komen en uiteindelijk de roep om nieuw beleid en beter toezicht. Waarmee de cirkel weer rond is, zolang er niet echt goed gekeken wordt of die oplossingen wel uitvoerbaar zijn.

Dat was in 2017, en deze voor politici ongemakkelijke analyse heeft sindsdien niets aan kracht verloren. Ook in de afgelopen jaren moet hij zijn gelijk bevestigd hebben gezien, met bijvoorbeeld de voedselaffaire rond fipronil, de schadeafhandeling in Groningen en vooral de toeslagenaffaire.

Spiegel

De partijleiders die donderdag en vrijdag langsgingen bij de 79-jarige Tjeenk Willink bevestigden dat hij met hen vooral over de inhoud heeft gepraat. Als informateur wil hij eerst het hoe van de huidige maatschappelijke problemen op tafel, zoals de vaccinatieperikelen en het herstel uit de coronacrisis. Nieuwe verkiezingen vormen in zijn ogen geen optie. De kiezer is er volgens Tjeenk Willink niet om impasses in Den Haag te doorbreken, omdat partijen er even niet uitkomen. “Dat is wijken voor je verantwoordelijkheid.”

Daarmee was Tjeenk Willink zo helder als glas. Hij zal straks niet als een Mozes met tien nieuwe geboden voor de zeventien politieke partijen van de berg komen. Hoogstens met een spiegel in zijn hand.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden