Déjà vuVerkiezingen

De StemWijzer bestond in 1994 ook al, maar dan op een floppydisk waar je ƒ 14,95 voor betaalde

Europarlementariërs Lousewies van der Laan, Hans Blokland, Hanja Maij-Weggen, Erik Meijer en Jan Kees Wiebenga proberen de StemWijzer uit in aanloop naar de Europese Parlementsverkiezingen in 1999.  Beeld Hollandse Hoogte /  ANP
Europarlementariërs Lousewies van der Laan, Hans Blokland, Hanja Maij-Weggen, Erik Meijer en Jan Kees Wiebenga proberen de StemWijzer uit in aanloop naar de Europese Parlementsverkiezingen in 1999.Beeld Hollandse Hoogte / ANP

Jazeker, de StemWijzer bestond al bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1994. Maar het gemak waarmee het electoraat nu met een paar keer klikken via een reeks stellingen bij een stemadvies uitkomt, was nog ondenkbaar. Je moest de test kopen. De floppydisk kostte 14 gulden en 95 cent. De pc-lozen ­konden terugvallen op een boekje. In dat geval moesten ze na hun ‘eens’ en ‘oneens’ zelf gaan rekenen welke partij hun ­mening het best vertegenwoordigde.

Echte pioniers deden al deze moeite. Maar het ging hooguit om enkele duizenden kiesgerechtigden. De invloed op de verkiezingsuitslag moet verwaarloosbaar klein zijn geweest. Heel anders dan vandaag de dag, nu miljoenen Nederlanders voor hun stembusgang – al is het maar ter bevestiging – even een stemwijzer of kieskompas invullen.

‘Haalt u tussen de 15 en 20 punten, dan bent u gematigd links’

De eerste StemWijzer was bestemd voor gebruik in het voortgezet onderwijs. In 1989 ontwikkelden de Stichting Burgerschapskunde, het Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen (DNPP) en de Universiteit Twente het instrument. Het in Groningen gevestigde DNPP experimenteerde in 1990 ook door samen met het Nieuwsblad van het Noorden een politieke stemwijzer te maken voor de gemeenteraadsverkiezingen van dat voorjaar. Rekenvaardigheid was wederom een vereiste. Bij de tabel met punten per vraag in de krant stonden zinnen als “Haalt u tussen de 15 en 20 punten, dan bent u gematigd links” en “Met meer dan 25 punten staat u rechts van het midden”. De samenstellers veroorloofden zich een vleugje ­humor: “Telt u meer dan 50 punten? Jammer, u moet zich verrekend hebben. Geeft niks, politici doen dat ook regelmatig.”

Wie in 1994 meedeed aan de StemWijzer kon bij alle gevestigde partijen uitkomen behalve de CentrumDemocraten (CD). Het destijds verantwoordelijke Instituut voor Publiek en Politiek (IPP, een van de voorgangers van het huidige ProDemos): “De CD staat een beleid voor, dat zich richt tegen buitenlanders. Wij willen door middel van deze StemWijzer niemand adviseren op deze partij te stemmen, dat willen we niet voor onze rekening ­nemen.”

In 1998 verspreidde het IPP opnieuw de StemWijzer op diskette, ­onder meer via Trouw. Tegelijkertijd konden kiesgerechtigden terecht op de website van het IPP. 6500 mensen maakten gebruik van die mogelijkheid.

Aura van objectiviteit

De grote doorbraak van StemWijzer volgde bij verkiezingen, voor onder meer de Tweede Kamer, begin deze eeuw. Alles sprak nu in het voordeel van wat digitale advisering: het aantal huishoudens in het bezit van een pc was explosief gegroeid, internet had zijn doorbraak beleefd en onder meer door de Fortuyn-revolutie sloeg het electoraat op drift. De kiezer zweefde als nooit tevoren. Bij de stembusgang wisselden tientallen zetels van partij.

Het Nationaal Kiezersonderzoek gaf in 2003 al aan dat een op de drie kiesgerechtigden (miljoenen Nederlanders dus) een stem- of kieswijzer had bekeken. Van die groep zei 20 procent dat de uitkomst invloed had gehad op de uiteindelijke stem.

Joop van Holsteyn, bijzonder hoogleraar kiesonderzoek aan de universiteit Leiden, had destijds al zijn bedenkingen. De selectie van de stellingen en de weging van antwoorden hadden altijd iets willekeurigs, terwijl de testen toch een beetje het aura van objectiviteit met zich meedroegen. Van Holsteyn: “De StemWijzer, opgezet als ­bescheiden hulpje en beperkte handreiking voor de zoekende kiesgerechtigde, heeft al met al te veel invloed ­gekregen. Er is nu sprake van een test van de politieke voorkeur – alleen al het taalgebruik (test) geeft aan dat de StemWijzer zichzelf, in zekere zin in navolging van een aantal kiezers, wel erg serieus is gaan nemen. Dat kan, gezien de wenselijke relativering van het instrument, toch nooit de bedoeling zijn.”

Op weg naar 17 maart blikt Trouw deze weken terug op campagnes en politieke ontwikkelingen in het verleden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden