Analyse Trias politica

De rechter spreekt, het kabinet stelt uit

Beeld Studio Vonq

Op belangrijke onderwerpen tikken rechters het kabinet op de vingers. Het leidt tot ongemak bij politici op het Binnenhof. En vooral tot uitstelgedrag van ministers en staatssecretarissen.

 In een internetfilmpje van Forum voor Democratie loopt Thierry Baudet ijsberend door de wandelgangen van de Tweede Kamer. De blik is somber, zijn stem verraadt dat het hem ernst is. Baudet richt zich tot de camera en rept over een ‘zeer zorgelijke ontwikkeling’. Rechters gaan steeds vaker op de stoel van de wetgever zitten, zegt de partijleider van ­Forum. “We moeten de machtsgreep van de rechterlijke macht stoppen.”

De door Thierry Baudet verfoeide rechters zorgen voor groeiend ongemak op het Binnenhof. De afgelopen jaren is kabinetsbeleid diverse keren gedwarsboomd door een rechterlijke uitspraak. Het zogeheten ‘Urgendavonnis’ uit juni 2015 betekende dat Nederland versneld de CO2-uitstoot moest terugdringen. De Hoge Raad bepaalde eind september dit jaar dat de horeca nu echt de rookruimtes moet sluiten. De Raad van State besloot eind mei een streep te zetten door het stikstofbeleid, met crisisachtige sferen in het kabinet tot gevolg. En ­Nederland moet van de rechtbank in Den Haag alsnog zijn uiterste best doen om kinderen van IS-strijders uit Koerdische gevangenkampen op te halen. Premier Mark Rutte moet er niet aan denken.

Dikastocratie

Baudet heeft er een deftig woord voor, ­geleend uit de ‘politieke filosofie’: dikastocratie. Niet democratisch gekozen politici besturen het land, maar rechters. Baudet waarschuwt voor een ‘ontsporing van de rechtsstaat’ en ‘ondermijning van de democratie’. Hij wil er graag over debatteren met de rest van de Kamer. 

Dat zal vooralsnog niet gebeuren. De andere partijen houden een debat af. D66-Kamerlid Monica den Boer wees haar collega van Forum er fijntjes op dat er zoiets bestaat als de scheiding de machten. “Meneer Baudet herinnert zich vast die colleges nog wel over de trias politica. Godzijdank hébben we rechters in dit land.”

Toch wordt de achterliggende boodschap, dat het onwenselijk is dat rechters het beleid van het ­kabinet al te stevig bijsturen, of zelfs afschieten, breder gedragen. Vooral het besluit van de Raad van State dit voorjaar om de Nederlandse stikstofaanpak naar de prullenbak te verwijzen, zorgde voor geprikkelde politieke reacties. CDA-Tweede Kamerlid Jaco Geurts vond het ‘juridische haarkloverij’ van de hoogste rechter van Nederland. VVD-collega Remco Dijkstra ontstak in woede toen hij hoorde dat als gevolg van het stikstofvonnis een bedrijventerrein bij Tiel niet meer kon worden ­gebouwd. “Milieu en natuuromgeving zijn zeer belangrijk, maar hier bepalen rare regels en milieugekkies dat niets meer kan.”

Voor het kabinet rest niks anders dan met frisse tegenzin gehoor te geven aan zo’n rechterlijke uitspraak, zeker wanneer, zoals in het geval van het stikstofvonnis, geen hoger ­beroep meer mogelijk is. Vorige week debatteerde de Kamer over de gevolgen. Rutte sprak klare taal: “De eerste taak van een leider is niet om zijn kop in het zand te steken(…)of om te zeggen: het probleem is er niet; het komt me niet uit(…). Nee, soms moet je problemen ­gewoon head-on tackelen. Dat is leiderschap.”

Minister-president Mark Rutte praat met boeren tijdens een bijeenkomst over de stikstofproblematiek. Beeld ANP

Het land op slot

Het zijn ferme woorden die de premier vooralsnog niet waarmaakt. Daar is het stikstofprobleem te groot voor en de politieke verhoudingen te ingewikkeld. Baudet doet voorkomen alsof de rechters het nieuwe beleid ­bepalen, in werkelijkheid moet de oplossing in deze crisis komen van kabinet en de vier coalitiepartijen die bij lange na niet op één lijn zitten. Voorlopig gebeurt er niet veel meer dan de maximumsnelheid op snelwegen terugbrengen naar 100 kilometer per uur.

SP’er Frank Futselaar zei vorige week in het Kamerdebat: “Hoe verschrikkelijk is het dat een land eerst een half jaar op slot moet, voordat het kabinet eindelijk met een eerste oplossing komt? Heeft het kabinet werkelijk op zijn handen gezeten in de zomermaanden?” Ook de partijleider van GroenLinks, Jesse Klaver, hekelde het in zijn ogen trage optreden van de premier. “Hier liggen nu noodmaatregelen, die ervoor zorgen dat de bouw verder kan in ­Nederland en dat de natuur kan herstellen. Maar als je na een half jaar hiermee komt en nog trots bent ook op hoe iedereen over zijn eigen schaduw heen is gestapt, moet je je schamen als coalitie.”

Oppositiepartijen zijn verbaasd dat het kabinet doet voorkomen te zijn overvallen door het stikstofvonnis. In werkelijkheid kreeg het ministerie van landbouw in aanloop naar de uitspraak ­diverse waarschuwingen dat het stikstofbeleid onhoudbaar was. De Volkskrant heeft achterhaald dat er al in april vorig jaar een alarmerende, interne analyse lag van een aantal ambtenaren over de stikstofaanpak. Het ­kabinet moest zich voorbereiden op de situatie dat het beleid door rechters ‘buiten werking’ zou worden gesteld.

Ook vanuit de provincies Overijssel en Gelderland kwamen in die periode waarschuwingen dat het beleid te wankel was. Het ministerie van landbouw besloot de uitspraak van de Raad van State af te wachten, in de hoop dat de wet in het slechtste geval wat reparatie zou ­behoeven. Het vonnis pakte desastreus uit, de stikstofcrisis was geboren. Een commissie ­onder leiding van oud-minister Johan Remkes werd aan het werk gezet om oplossingen te ­bedenken. PvdA-Kamerlid William Moorlag herinnerde Rutte er in het Kamerdebat aan dat hij de stikstofkwestie ‘de grootste crisis uit mijn negen jaar als premier’ heeft genoemd. “Maar waarom heeft hij de signalen zo lang ­genegeerd?”, vroeg Moorlag zich af. “Waarom is er zo traag geopereerd?”

Een talmend kabinet

Stikstof, IS-kinderen, rookruimten in de horeca, Urgenda; het is opvallend dat het kabinet in deze belangrijke kwesties op zijn zachtst gezegd talmt met het gehoorzamen van de rechters. Eerder deze maand bepaalde de rechtbank in Den Haag dat Nederland een ‘inspanningsverplichting’ heeft om kinderen van jihadgangers in Syrië op te halen. De uitspraak kon voor het kabinet onmogelijk een grote verrassing zijn. Terwijl Nederland op het standpunt blijft staan dat het gebied waarin deze kinderen zich bevinden te gevaarlijk is, halen andere landen er hun eigen onderdanen op. De Verenigde Staten bieden Nederland al langere tijd aan om te helpen bij de repatriëring. Rutte weigert pertinent. De staat is inmiddels in hoger beroep.

De rookruimten in de horeca gaan verdwijnen, zoveel is zeker. Staatssecretaris Paul Blokhuis (volksgezondheid) heeft een jaar geleden in het preventieakkoord vastgelegd dat deze rookgelegenheden uiterlijk in juli 2022 moeten sluiten. Dat akkoord is een zwaarbevochten compromis geweest, tussen kabinet, coalitiepartijen en de vele belangenorganisaties. Vooral VVD en D66 stonden op de rem. Blokhuis werd door sommige liberalen de ‘tabaks­ayatollah’ genoemd vanwege diens strenge voorstellen.

Die afspraak in het preventieakkoord over rookruimten is inmiddels ingehaald door een uitspraak van de Hoge Raad, in september. Ook dit nieuws kwam niet als een verrassing. Het gerechtshof in Den Haag bepaalde al in februari dit jaar, in een door actiegroep Clean Air Nederland aangespannen zaak, dat het afgelopen moet zijn met die rookruimtes in de horeca. De staat ging in cassatie bij de Hoge Raad.

De advocaat-generaal bracht in mei advies uit aan de Hoge Raad. Zijn oordeel: houd de uitspraak van het gerechtshof in stand. En zo geschiedde. De staatssecretaris liet in een ­reactie doorschemeren dat de horeca niet voorbereid zou zijn op het sluiten van de ­rookruimtes, ondanks alle voortekenen. Van direct handhaven van het verbod kon daarom geen sprake zijn. Blokhuis wil pas na 1 april 2020 ­beginnen met het uitdelen van boetes. De Nederlandse Voedsel- en Waren­autoriteit (NVWA) krijgt eerst de gelegenheid om ­de ondernemers middels folders te ­informeren over de gevolgen van het verbod.

De Hemwegcentrale gaat dicht, onder andere om aan het Urgendavonnis te kunnen voldoen. Beeld ANP

Vijf jaar de tijd, maar er gebeurde niets

Het Urgendavonnis uit juni 2015 kwam wél onverwacht. Tot veler verrassing oordeelde de Haagse rechtbank dat de CO2-uitstoot in 2020 ten minste 25 procent minder moet zijn dan in 1990. De verantwoordelijke minister, VVD’er Henk Kamp van economische zaken, was not amused. De rechter ging overduidelijk op de stoel van de wetgever zitten, dat was op dat moment ongekend en, in de ogen van Kamp, zeer onwenselijk. Ook hier tekende de staat hoger beroep aan.

Het kabinet zegde tegelijkertijd toe het vonnis wel uit te voeren. Er was op dat moment ruim vijf jaar de tijd om de CO2-uitstoot substantieel te verlagen. Uitdagend, maar niet onmogelijk. Toch gebeurde het niet.

De regering beloofde alle opties tegen het licht te houden. Rekeningrijden, verkleinen van de veestapel, grootschalige isolatie van woningen en kantoren. Kern van de oplossing leek de sluiting van twee oudere kolencentrales, de Amer in Geertruidenberg en de Hemweg in Amsterdam.

Henk Kamp en Sharon Dijksma, destijds PvdA-staatssecretaris van milieu, zeiden in april 2016 in een interview met deze krant dat sluiting van die twee kolencentrales inderdaad een reële optie was. Het zou een ‘substantiële CO2-reductie’ betekenen, waardoor uitvoering van het Urgenda-vonnis een grote stap dichterbij zou komen. Begin 2017 werd duidelijk dat het tweede kabinet-Rutte geen besluit meer zou nemen over de centrales. De VVD, met Kamp voorop, zag uiteindelijk de noodzaak van sluiting niet in, tot irritatie van coalitiepartner PvdA.

Huidig klimaatminister Eric Wiebes hoopt dat het kabinet eind volgend jaar in de buurt van die 25 procent CO2-reductie komt. Zo gaat de Hemwegcentrale in Amsterdam binnenkort alsnog dicht. En Wiebes trekt 60 miljoen euro uit voor extra subsidie op zonnepanelen en warmtepompen. Gebouwen van de (semi-)overheid krijgen zonnecollectoren. Maar het zal niet genoeg zijn. De Amercentrale heeft een kolenverbod gekregen, vanaf 2025, vijf jaar te laat om mee te tellen voor het Urgendavonnis. “Ik blijf zoeken naar extra maatregelen”, zei Wiebes begin deze maand, 4,5 jaar ­nadat de rechtbank zich uitsprak.

Nieuwe worstelpartijen voorkomen

Baudet kan moeilijk volhouden dat de rechterlijke uitspraken beleid radicaal en onmiddellijk overhoop halen. Het kabinet blinkt vooral uit in het uitstellen van het nemen van maatregelen. Een Kamermeerderheid wees vorige week het debatverzoek van de Forum-leider af, maar de VVD kwam wel met een tegenvoorstel. ­Tobias van Gent wil met zijn collega’s uit de Kamer deskundigen horen om te peilen in hoeverre er daadwerkelijk sprake is van dikastocratie. Hij kreeg daar ruime steun voor.

In een toelichting zegt VVD’er Van Gent dat dit onderwerp leeft binnen zijn fractie. “Rechters hebben steeds meer invloed op ­beleid, dat is onmiskenbaar zo.” Hij stelt voor om niet alleen juristen uit te nodigen, maar bijvoorbeeld ook belangenorganisaties die ­kabinetsbeleid aanvechten bij de rechter.

De uitkomst kan zijn, zegt Van Gent, “dat wij als Kamer beter moeten controleren dat wetten goed in elkaar zitten”. Het is goed om daar bij stil te staan, vindt Van Gent, al was het maar om nieuwe worstelpartijen en getalm van de regering te helpen voorkomen.

Lees ook:

De stikstofcrisis is nog lang niet voorbij

Het kabinet presenteerde stikstofplannen waarmee de bouwsector vooruit moet kunnen. Daarbij worden taboes ­doorbroken. Maar veel verder dan 2020 reiken de plannen niet.

Het einde is nu écht in zicht voor de rookruimte

De rookruimtes in de horeca mogen langer open blijven, al heeft de rechter ze verboden. Het kabinet geeft cafés respijt. Andere rookruimtes moeten juist sneller dicht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden