null Beeld Louman & Friso Nijmegen
Beeld Louman & Friso Nijmegen

Terugblik debat

De pyrrusoverwinning van Rutte en de politieke onthoofding door Kaag: dit waren de hoogtepunten van het debat

Premier Mark Rutte werd vannacht gered door zijn coalitiepartners van Rutte-III. Hoe brachten de hoofdrolspelers het ervan af, en hoe moet het verder?

Rutte: de pyrrusoverwinning van de premier

“Ja, ik ben geloofwaardig. Anders zou ik niet doorgaan.” Na afloop van het marathondebat over de gecrashte verkenning en zijn rol in het ‘functie elders’ voor Pieter Omtzigt, staat Mark Rutte monter de pers te woord. Hij somt op: een motie van wantrouwen heeft het niet gehaald, een motie van afkeuring wel. Dat is een belangrijk signaal: er moet meer openheid komen. Met hem als premier. Wie anders?

Hij heeft dan net het zwaarste debat van zijn premierschap achter de rug. Hij trok de hele trukendoos open. Van het claimen dat hij ‘geen herinneringen’ aan het spreken over Omtzigt had, woordspelletjes, het aangrijpen van de verwarring als uitkomt dat hij anderhalf uur eerder dan andere fractievoorzitters hoorde wat er in de verkennersnotities stond, tot geëmotioneerd slaan op het spreekgestoelte – “heb ik u ooit belazerd?!”

Het is goed mogelijk dat de pers sprak met een premier die net een pyrrusoverwinning boekte. Van wie iedereen weet dat hij niet verder kan, maar die het alleen zelf nog ontkent. Aan de andere kant: Rutte toonde andermaal dat hij nooit opgeeft. En dat hij over heel veel politieke levens beschikt.

Mark Rutte (VVD) na afloop van het debat in de Tweede Kamer  over de mislukte formatieverkenning. Aan de verkenning kwam afgelopen week abrupt een einde toen details over de gesprekken door een blunder van verkenner Kajsa Ollongren op straat kwamen te liggen.  Beeld ANP
Mark Rutte (VVD) na afloop van het debat in de Tweede Kamer over de mislukte formatieverkenning. Aan de verkenning kwam afgelopen week abrupt een einde toen details over de gesprekken door een blunder van verkenner Kajsa Ollongren op straat kwamen te liggen.Beeld ANP

Hoekstra: slechte chemie met Rutte

CDA-leider Hoekstra zit in een lastige rol. Aan de ene kant heeft hij zelf ook met Rutte gesproken over Pieter Omtzigt, al was dat vóór de officiële verkenning. Rutte belde Hoekstra om te zeggen dat de VVD geen enkel bezwaar had als Omtzigt minister zou willen worden.

Het debat maakt zichtbaar dat het tussen Hoekstra en Rutte bepaald niet lekker loopt. De VVD is ronduit geërgerd dat het CDA niet meteen wil praten over regeren. Daar ging in het debat nog een schepje bovenop: het CDA is een instabiele partij, bleef Rutte herhalen.

VVD-verkenner Jorritsma kwam ook met dat beeld. Het woord ‘instabiliteit’ viel wel tachtig keer. Het werd zelfs GroenLinks te bar.

Tot laat in de nacht houdt Hoekstra zijn kaarten op de borst. Hij is laaiend over de aangerichte ‘puinhoop’. Maar hij vermijdt Rutte rechtstreeks aan te vallen. Slechts één keer noemt hij diens naam: “Rutte moet breder kijken hoe het verder moet”. Dan zet hij zijn naam onder de motie van afkeuring van D66. Het vertrouwen ligt rond het vriespunt.

Sigrid Kaag, Sjoerd Sjoerdsma en Rob Jetten (D66) overleggen tijdens een schorsing van het debat in de Tweede Kamer  over de mislukte formatieverkenning. Beeld ANP
Sigrid Kaag, Sjoerd Sjoerdsma en Rob Jetten (D66) overleggen tijdens een schorsing van het debat in de Tweede Kamer over de mislukte formatieverkenning.Beeld ANP

Kaag: De politieke onthoofding

Om 01.45 uur bezegelt D66-leider Sigrid Kaag voor Rutte het lot, in een actie samen met CDA-leider Hoekstra. Ze komen met een gezamenlijke motie van afkeuring. Rutte heeft “niet de waarheid gesproken”, een hard verwijt. Dat brengt ernstige schade bij het herstel van vertrouwen van de burger in de overheid, is hun eerste argument. Dat klinkt nog niet heel gevaarlijk voor Rutte. Het venijn zit in de staart van de motie: D66 en CDA zien ernstige schade voor het onderlinge vertrouwen bij een kabinetsformatie. Het is Geert Wilders die de conclusie trekt. Tegen Kaag: “’U heeft de facto Mark Rutte politiek onthoofd”.

Kaag neemt de leiding in het gefaseerd wegwerken van Rutte, die niet dezelfde avond weg hoeft maar zelf zijn conclusies maar moet trekken. D66 stemt tégen een motie van wantrouwen, het meer klassieke middel om het vertrouwen op te zeggen. Onder andere de SP is verbijsterd. Kan Rutte van D66 dan gewoon aanblijven? “Ik zou zelf mijn conclusies eraan verbinden”, antwoordt een gedecideerde Kaag, over de opties die Rutte nog heeft.

Oók het geheugen van de oud-verkenners schiet tekort

Pas laat op de avond doen de twee oud-verkenners die door de Kamer ter verantwoording zijn geroepen, hun verhaal. En ook zij weten, net als premier Rutte, niet meer of Pieter Omtzigt onderwerp van gesprek was tijdens hun gesprekken.

Kajsa Ollongren doet zo gedetailleerd mogelijk, soms geëmotioneerd, verslag. Over hoe ze in paniek raakte na haar positieve coronatest en onmiddellijk het Binnenhof verliet, de papieren onder haar arm gepropt. Eén ding laat ze in het midden: wie de gewraakte woorden ‘Positie Omtzigt: functie elders’ had opgeschreven. De ambtelijke ondersteuning, blijkt na doorvragen van de Kamer.

De Kamer is buitengewoon sceptisch dat ook haar geheugen precies op dit onderwerp tekortschiet, maar het lukt niet om gaten te schieten in Ollongrens verweer.

Annemarie Jorritsma heeft het daarna een stuk lastiger. Ze moet zich verexcuseren dat zij zich slordig uitdrukt, uitspraken over welke rol krantenberichten speelden in de kwestie-Omtzigt zijn aantoonbaar onjuist, omdat zij de data niet goed heeft. De oudgediende uit de VVD-top bewijst haar partijleider geen goede dienst.

Mark Rutte (VVD), Jesse Klaver (Groenlinks), Sigrid Kaag (D66) en Lilianne Ploumen (Pvda) met elkaar in gesprek na afloop van een debat over de mislukte formatieverkenning.  Beeld ANP
Mark Rutte (VVD), Jesse Klaver (Groenlinks), Sigrid Kaag (D66) en Lilianne Ploumen (Pvda) met elkaar in gesprek na afloop van een debat over de mislukte formatieverkenning.Beeld ANP

Links trekt als een blok de handen van Rutte af

De gewezen verkenners Jorritsma en Ollongren schreven nog ‘houden elkaar niet echt vast’ over de linkse partijen. Het debat van donderdag heeft hen juist nog steviger bij elkaar gebracht. SP, PvdA en GroenLinks steunden de motie van wantrouwen, en zeiden daarmee: zolang Mark Rutte er zit, stappen wij niet in een kabinet met de VVD. Dan liever gezamenlijk de oppositie in.

Wel tekende zich al direct in het debat een onderscheid af tussen GroenLinks en PvdA enerzijds en de SP anderzijds. Lilian Marijnissen liet al voor het debat weten dat de socialisten het vertrouwen in Rutte verloren waren. Klaver en Ploumen wilden eerst weten waarom de premier aanvankelijk verzwegen had dat hij de naam van Pieter Omtzigt wel genoemd had. Maar Ploumen vindt “oprechte verantwoording” van de premier ontbreken. Klaver concludeert dat “de impasse zich heeft verdiept”. Rutte vreesde, blijkt uit de verkennersnotities, “een linkse wolk” van partijen aan de onderhandelingstafel. Dat is nu uitgesloten.

De grote afwezige: Omtzigt

CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt kon het lezen toen de nieuwe documenten vrijkwamen, ’s ochtends. Het was Rutte zelf die over hem had gesproken. Aldus de notitie: “Je moet wat met Omtzigt: minister maken”. Kamervoorzitter was ook een optie, stond in een andere notitie.

Omtzigt liet niet van zich horen tijdens het debat. Zijn vrouw en vaste campagnemaatje Ayfer Koç wel, een dag later. “Het wordt steeds erger en stuitender die arrogantie van de macht… Het moet afgelopen zijn met brandjes blussen, fouten wegmoffelen, liegen, de Kamer van belangrijke informatie onthouden, het tegenwerken van Kamerleden, en met imago bezig zijn”, twitterde zij.

De oud-verkenners houden vol dat ook zij zich niets kunnen herinneren van gesprekken over een andere functie voor Omtzigt. De notitie werd gemaakt door een ambtenaar. Omtzigt kon om 01.45 uur horen hoe premier Rutte hem excuses aanbood. “Een week lang werd gezegd dat er niet over hem gesproken is. Dat blijkt nu anders te zijn. Ik heb wel over hem gesproken. Dat is heftig voor hem. Dat spijt mij ten diepste.”

Van der Staaij: donkere Goede Vrijdag

Uniek: de SGP die een motie van wantrouwen tekent. Nog wel tegen de VVD-premier waarmee SGP-leider Kees van der Staaij al jaren goed samenwerkt. De woordkeus maakte het nog heftiger. “Met pijn in het hart op deze donkere Goede Vrijdag, moet ik een heldere streep trekken”, aldus Van der Staaij. Zijn oordeel: “In de gevoelige kwestie-Omtzigt is eerder niet de waarheid gesproken door Rutte en de oud-verkenners. Het beeld van toedekken en collectieve vergeetachtigheid blijft hangen, en dat wekt wantrouwen.”

Sophie Hermans (VVD) bellend tijdens een schorsing van het debat in de Tweede Kamer  over de mislukte formatieverkenning.  Beeld ANP
Sophie Hermans (VVD) bellend tijdens een schorsing van het debat in de Tweede Kamer over de mislukte formatieverkenning.Beeld ANP

Team-Rutte: alleen de VVD is nog 100 procent loyaal

Het hele debat zat ze achter hem, als een schaduw: VVD-Kamerlid Sophie Hermans, al jaren de rechterhand van Mark Rutte. Ook opvallend was, dat waar bij andere fracties ook andere Kamerleden aanschoven, namens de liberalen alleen Rutte en Hermans in de zaal zaten. Het zegt iets over de status van de premier binnen zijn partij, die als enige de motie van afkeuring niet steunde. Na de verkiezingen trad opnieuw een onervaren fractie aan. Na het vertrek van Klaas Dijkhoff staat er geen geheide kroonprins(es) meer klaar.

Het duo Wilders/Ouwehand hield de ogen op de bal

De twee parlementariërs die Rutte nog het meest in het nauw kregen, zitten aan weerszijden van de Kamer: Geert Wilders (PVV) en Esther Ouwehand (Partij voor de Dieren). Geen moment verloren ze uit het oog waar het werkelijk om ging: het feit dat premier Mark Rutte had gelogen over zijn uitspraken over Pieter Omtzigt.

Als Thierry Baudet de premier de uitspraak ontlokt dat hij voorkennis had over de verkennersnotities, lijkt de Forumleider geschrokken van dat debatsucces. Kort sprakeloos, laat hij Jesse Klaver een schorsing aanvragen. Dan al waarschuwt Ouwehand dat dit Rutte maar al te goed uitkomt. Ze sluit zelfs niet uit dat de premier het telefoontje om half 8 verzonnen heeft om verwarring te zaaien. Wie Rutte belde, wordt het hele debat niet opgehelderd.

Wilders ruikt op zijn beurt, nadat hij jarenlang kansloze moties van wantrouwen indiende, de kans om de premier eindelijk wél te vloeren. Als Rutte het zijpad over het telefoontje vermengt met de kwestie-Omtzigt, wijst Wilders hem op die aanstaande motie: “Realiseert u zich dat u nu, na uren hier te hebben gestaan, bijna helemaal alleen staat, dat u al uw vrienden bent kwijtgeraakt?”

Lees ook:

Rutte zwaar gehavend na motie van afkeuring, maar hij stapt niet op

Demissionair premier Mark Rutte overleeft het debat over de Omtzigt-affaire ternauwernood. Maar als VVD-leider kreeg hij vannacht dankzij D66 en CDA wel een motie van afkeuring aan zijn broek. Het kabinet-Rutte IV is zeer onzeker geworden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden