Thom de Graaf beleeft dinsdag zijn eerste Prinsjesdag als vicepresident van de Raad van State.

Interview Thom de Graaf

De overheid kan niet het geluk van iedereen bepalen, waarschuwt Thom de Graaf

Thom de Graaf beleeft dinsdag zijn eerste Prinsjesdag als vicepresident van de Raad van State. Beeld ANP

De Raad van State waarschuwt het kabinet voor al te hoge ambities: ‘De overheid kan niet het geluk van iedereen bepalen’.

De staatsraden hadden er nog met z’n allen over vergaderd: zouden ze niet te somber klinken? De belangrijkste adviseur van de regering en het parlement – de afdeling advisering van de Raad van State – zegt iedere Prinsjesdag wat ze vindt van de regeringsplannen in de Miljoenennota. Dit jaar is de belangrijkste waarschuwing: denk goed na hoe je al die snelle veranderingen in de samenleving vormgeeft. En hou vooral in het achterhoofd: valt het allemaal nog wel goed uit te voeren? Uitvoeringsorganisaties als de Belastingdienst en het UWV kraken in hun voegen. Pas op, geeft de Raad het kabinet mee, dat burgers, ondernemers en ambtenaren die de grote klussen moeten klaren niet verandermoe raken.

Er komt nogal wat op die burger af: de klimaatverandering, de onzekere toekomst van pensioen, baan of woning, voor oud en jong, de vergaande automatisering en digitalisering. “Wij willen niet defaitistisch klinken, dat moet niet de toon zijn”, zegt Thom de Graaf. “Veranderingen houden we ook zeker niet tegen – integendeel, die zijn nodig om Nederland gezond en publieke voorzieningen betaalbaar te houden. We zeggen wel: leer van het verleden. Zet grote structuuraanpassingen niet overhaast in gang. Reserveer er voldoende geld en middelen voor, voor overheid en burgers. Verlies de mensen om wie het gaat niet uit het oog.”

Boegbeeld van de Raad

De vicepresident van de Raad van State spreekt het liefst over ‘wij’, waarmee hij de ongeveer twintig staatsraden bedoelt die de adviezen vaststellen. Een krap jaar is De Graaf (oud-minister, -senator en -Kamerlid) nu in functie. Dit is zijn eerste Prinsjesdag in deze rol.

“Ik heb natuurlijk een verantwoordelijkheid als boegbeeld van deze organisatie, maar ik hoef niet elke maand in de krant te staan”, zegt De Graaf aan de vooravond van Prinsjesdag. Toch is dat nou juist wat er met de Raad van State gebeurde in zijn eerste jaar, met de inmiddels beruchte stikstofuitspraak. Let wel, zegt De Graaf meteen, dat is dus een uitspraak van de afdeling bestuursrechtspraak, waar hij inhoudelijk geen bemoeienis mee heeft.  Wat De Graaf wél ambieert, is een Raad die meer naar buiten treedt. Die geen politiek bedrijft, maar wel de argumenten aandraagt. “Hoe verdedigt een minister bepaald beleid, wat is de onderbouwing van een wetsvoorstel? En misschien nog belangrijker: voor welk probleem is het een oplossing?”

Luistert het kabinet voldoende naar de adviezen? De Graaf: “We hebben niet te klagen.” De kern van het advies over deze Miljoenennota – vergeet niet grote systeemveranderingen in de praktijk goed uit te voeren – is ook gesignaleerd door anderen, zoals de Ombudsman en het Sociaal en Cultureel Planbureau, en ook door de Eerste Kamer. Net als zij vraagt de Raad van State zich af of alle bestaande collectieve voorzieningen – pensioen, zorg – toekomstbestendig zijn, of de uitvoering niet te complex is geworden.

Natuurlijk ziet De Graaf dat deze vraag samenhangt met een bekende discussie: welke voorzieningen zijn een taak van de overheid en welke kun je aan de markt overlaten. “Maar ik blijf weg van een exacte keuze, dat is aan de politiek. Als wetgevingsadviseur constateren we dat uitvoeringstaken te complex worden. Altijd is er de neiging om er nog een taakje bij te voegen, maar uitvoeringsorganisaties als bijvoorbeeld de Belastingdienst lopen tegen de grenzen aan van wat nog kan.” Als een enorme verwarmingsinstallatie, waar iedere monteur weer een pijpje aan vastmaakt of van vervangt.

Fundamenteel nadenken 

Het is tijd, zegt De Graaf, om fundamenteel na te denken over herziening van collectieve voorzieningen. “Bijvoorbeeld vereenvoudiging van het belastingstelsel met de afruil van toeslagen tegen tarieven. Dat kunnen we voor ons uit schuiven, misschien is het breekpunt nog net niet bereikt, maar die beweging moet wel worden ingezet.”

Hoeveel begrip De Graaf ook heeft voor alle aandacht voor de middenklasse in de Miljoenennota ( ‘van essentieel belang voor het draagvlak van alle veranderingen’), vergeet ook de positie van de armste groepen niet, zegt hij. De overheid mist een goede visie op en analyse van het armoedebeleid, schrijft de Raad van State in het advies. Hoe komt het, zo vragen De Graaf en zijn collega’s zich af, dat ondanks alle inspanningen veel armoedebeleid leidt tot rondpompen van geld en ingewikkelde regels die elkaar soms zelfs tegenwerken? “Iemand kan wel tien toeslagen krijgen van zeven instanties, daarvoor achttien formulieren moeten invullen en tachtig betalingen krijgen”, schetst De Graaf. “Dan is een fout snel gemaakt, of mensen beginnen er al helemaal niet meer aan.”

De Graafs voorganger, Piet Hein Donner, constateerde bij zijn afscheid dat de economie momenteel splijtend werkt, en niet samenbindend. ‘Het wordt een gevaar als allerlei kloven, tussen arm en rijk, oud en jong, ziek en gezond, samenvallen in één bevolkingsgroep. De politiek heeft bij uitstek de opdracht dit aan te pakken, maar we hebben nog geen begin van een oplossing’, zei hij vorig jaar in Trouw.

Ziet De Graaf zo’n begin wel in deze Miljoenennota? “Het is belangrijk dat het kabinet het streven naar brede welvaart omarmt. Dat is meer dan alleen koopkrachtplaatjes. Toch is het een illusie om te denken dat dit kabinet, nu het beter gaat, met geld alle problemen kan oplossen. Neem alleen al de arbeidstekorten en de uitdaging die die opleveren voor bijvoorbeeld ons onderwijs­systeem. Wij waarschuwen voor torenhoge ambities, op welk terrein dan ook. Ik ben het in die zin eens met Donner, maar zet niet alles op de overheid. Die kan niet het geluk van iedereen bepalen, maar wel de scheidslijnen verzachten.”

Lees ook:
Het kabinet heeft geld en het heeft plannen, nu nog de handen om ze uit te voeren

De euro’s vliegen de genodigden in de Ridderzaal dinsdag om de oren. Het derde kabinet-Rutte heeft mooie voornemens genoeg, blijkt op Prinsjesdag. Nu de uitvoering nog.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden