ColumnLex Oomkes

De overheid, dat kan haast niet missen, beleeft een comeback

Een onbekend en daarmee gevreesd virus is niet alleen in staat een samenleving voor langere tijd te ontregelen, ook op politieke partijen en hun verschillende ideologieën heeft het langzaamaan een niet te onderschatten invloed.

Sinds het begin van de jaren negentig van de vorige eeuw wonnen liberale ideeën snel terrein. Wereldwijd, maar ook in dit landje. Of liberalen nu regeringsverantwoordelijkheid droegen in de afgelopen dertig jaar of niet, het liberalisme sloop langzaam in de genen van (vrijwel) elke andere partij en ideologie.

Het terugtreden van de overheid was deels noodgedwongen, nadat die jaren had gekampt met een financieringstekort in de dubbele cijfers, en deels maakte de gelegenheid de dief. De verzorgingsstaat, opgebouwd in de decennia ervoor, was vermoeid. Een oude, te vette man, die ten onder dreigde te gaan aan die vervetting. Een soort hartfalen, zo dat mogelijk is bij een staat.

Er was maar één remedie en dat was de verzorgingsstaat op een streng dieet zetten. Voor een liberaal wellicht een logische remedie, maar voor de gemiddelde christen-democraat of sociaal-democraat zat daar niet automatisch veel logica in. Een van de belangrijkste kenmerken en functies van een ideologie kwam in deze jaren tot uitdrukking: een poging de eigen positie te rechtvaardigen. Als die positie niet langer gedomineerd wordt door bijvoorbeeld het begrip inkomenszekerheid of, ander voorbeeld, solidariteit, moet je op zoek naar een rechtvaardiging.

De dominante ideologie van het individualisme

Die rechtvaardiging werd gevonden in voor die tijd veel minder gebezigde begrippen als eigen verantwoordelijkheid, de verantwoordelijke samenleving, een nieuwe balans tussen rechten en plichten en wat al niet voor kreten waar een wereld van veranderende politieke opvattingen achter schuilging.

In ruim dertig jaar werd bewaarheid wat critici al vreesden toen de beweging werd ingezet: publieke voorzieningen bleven ver achter bij de groei van de individuele welvaart. Of dat in de hand werd gewerkt door groeiend individualisme, dan wel dat het terugtreden van de verzorgingsstaat hand in hand ging met groeiend individualisme is een interessante, maar inmiddels irrelevante vraag. Feit is dat de dominante ideologie van het individualisme er in het tweede decennium van de 21ste eeuw voor zorgt dat alles te ver doorslaat. De publieke voorzieningen liggen, ietwat overdreven voorgesteld, op apegapen.

De beweging terug is al een tijdje geleden ingezet, met de kredietcrisis en de noodzakelijke ingreep van de overheid in de financiële sector als katalysatoren. Sinds een onbekend virus de samenleving fundamenteel ontregelt, wordt echter van de overheid een oplossing verwacht die een door het liberalisme gevormde overheid niet kan leveren.

Spannende verkiezingsprogramma’s

Ook in de VVD is het tegenwoordig bon ton de liefde voor een sterke overheid te tonen. Maar dan wel een overheid die zich bewust is van haar bescheiden rol als marktmeester. Een overheid die actief ingrijpt in de economie en in de economie ook veel nadrukkelijker als partij optreedt, dat is toch even slikken voor de rechtgeaarde liberaal.

Het wordt spannend te zien in hoeverre die nieuwe werkelijkheid dit najaar zal doordringen in de verkiezingsprogramma’s van de verschillende politieke partijen. Een houding van ‘we hebben het altijd al geweten’ zou slechts ongeloofwaardig overkomen.

De overheid, dat kan haast niet missen, beleeft een comeback. Met als altijd loerend gevaar dat ook in dat geval de slinger uiteindelijk weer te ver doorschiet.

Lex Oomkes is politiek commentator van Trouw en schrijft wekelijks een column. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden