null Beeld
Beeld

Plein 2Congresmoties

De ondraaglijke vrijblijvendheid van de congresmotie

Christoph Schmidt

Opmerkelijk: VVD’ers die een gele kaart uitdelen aan Mark Rutte, de meest succesvolle leider die ze ooit hebben gehad. Het gebeurde zaterdag tijdens het partijcongres in Halfweg. Een krappe meerderheid (51 procent) steunde een afkeurende motie over het daags tevoren gepresenteerde stikstofbeleid.

De partijkritiek treft vooral VVD-minister Christianne van der Wal (Natuur en Stikstof), maar Rutte zal toch ook even bedremmeld naar zijn schoenpunten hebben gestaard. Het oplossen van de stikstofcrisis is een van de speerpunten van zijn vierde kabinet.

Hoe ongebruikelijk ook, in het verleden is het vaker gebeurd, dat partijleden het beleid van hun eigen (regerende) club afkeuren. Soms is daar niet eens een motie op een congres voor nodig.

In menig VVD-villa trilden de ruiten in hun sponningen

Rutte weet er alles van. In het najaar van 2012 ging de VVD een avontuurlijke regeringssamenwerking aan met de PvdA. In hun regeerakkoord stond dat de zorgpremie inkomensafhankelijk zou worden: rijken moesten relatief meer betalen.

In menig VVD-villa trilden de ruiten in hun sponningen. ‘Achterban van VVD is ziedend’, stond op 1 november in chocoladeletters op de voorpagina van De Telegraaf. Daarnaast: ‘Marx Rutte onder vuur’, met een plaatje van de 19de-eeuwse Duitse filosoof.

Tijdens het VVD-congres later die maand was een ziedende motie niet eens meer nodig, want het ‘verkeerde instrument’ (zoals Rutte het zorgpremie-plan noemde) was al schielijk uit het regeerakkoord geschrapt.

Karl Marx draaide zich om in z’n graf

De D66-achterban roert zich soms ook als die partij in de regering zit. Kort na het regeerakkoord van Balkenende II (CDA, VVD en D66) in mei 2003 kwamen D66-leden bijeen in Rotterdam. Zij namen daar een motie aan waarin het openhouden tot zeker 2013 van de kerncentrale in Borssele, zoals vervat in het regeerakkoord, wordt ‘betreurd’.

Verhitter waren de discussies over het afschaffen van de dividendbelasting in 2018. Karl Marx draaide zich om in z’n graf. Het onderwerp speelde tijdens het kabinet-Rutte III, waar D66 ook in zat. Een raadslid in Castricum, Marcel Steeman, had in de aanloop naar een partijcongres een pittige motie bedacht. Daarin worden de Tweede Kamerleden van D66 opgeroepen om tegen de afschaffing van de dividendbelasting te stemmen.

Hoewel zulke congres-moties, met een ‘oproep’, zelden of nooit grote gevolgen hebben in de praktijk, zat het landelijke D66-partijbureau ermee in de maag. Steeman kreeg het verzoek de tekst af te zwakken. Dat deed hij. In de nieuwe tekst stond slechts de oproep dat D66 het standpunt uit het regeerakkoord moest ‘heroverwegen’. Aangenomen. Nooit meer iets van gehoord.

‘Congressen kopen geen straaljagers’

De Partij van de Arbeid mag hier niet ontbreken. Het VVD-PvdA-kabinet hakte in 2013 een knoop door in de slepende kwestie JSF, de beoogde Amerikaanse vervanger van de F-16-straaljagers. De JSF zou er komen (inmiddels is die F-35 gaan heten).

Lokale PvdA-afdelingen riepen hun partijgenoten in de Tweede Kamer (moeilijk meer voor te stellen, maar dat waren er toen 38) op om alsnog tegen de JSF te stemmen. Ook dat haalde weinig uit.

Daarmee komen we op het beroemdste voorbeeld van een congresmotie die het beleid van de eigen partij afkraakt. In april 1975 keerde een PvdA-congres zich tegen de aanschaf van de (destijds spiksplinternieuwe) F-16’s, door toenmalig PvdA-defensieminister Henk Vredeling. Diens brommende woorden, nog aan de vooravond van dat congres, komen in Den Haag met een zekere regelmaat weer bovendrijven: “Congressen kopen geen straaljagers”. Eigenlijk zei hij “Congressen kopen geen vliegtuigen”, maar anderen wisten dat citaat doeltreffend bij te punten.

Als Christianne van der Wal het zou willen, kan ze het Vredeling nazeggen: congressen lossen de stikstofcrisis niet op.

Kritische congresmoties

1. PvdA tegen F-16 (1975)
2. VVD tegen stikstofbeleid (2022)
3. D66 (halfslachtig) tegen afschaffen dividendbelasting (2018)

De rubriek Plein 2 behandelt de belangrijke en minder belangrijke bijzaken in politiek Den Haag, beschreven door de parlementaire redactie van Trouw.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden