Lilianne Ploumen (Pvda) en Jesse Klaver (GroenLinks) na afloop van de gesprekken over de kabinetsformatie. Beeld ANP
Lilianne Ploumen (Pvda) en Jesse Klaver (GroenLinks) na afloop van de gesprekken over de kabinetsformatie.Beeld ANP

Weekboek formatieWeek 28

De linkse wolk verkeek zich op de standvastigheid van VVD en CDA

GroenLinks blijft, dertig jaar na de oprichting, veroordeeld tot de oppositiebanken.

Het is op een avond in januari 2007 wanneer Femke Halsema met haar vrienden café Schuim in de Amsterdamse Spuistraat binnenstapt. Het is, typeert ze, ‘een verzamelplaats voor has beens, verslaafden en mensen die, zoals wij, nog niet willen gaan slapen’. Dan verschijnt er een man bij hun tafel. Hij is de baas van het café. Vanachter zijn rug haalt hij een grote fles champagne tevoorschijn. “Die is voor jou”, zegt hij tegen Halsema. “Want wij houden hier van losers.”

De anekdote komt uit haar autobiografische boek Pluche. Halsema lag in die periode zwaar onder vuur: GroenLinks had de kans gehad om met CDA en PvdA te onderhandelen over een nieuwe coalitie, maar liet het lopen. Terwijl Halsema op vakantie in Spanje was, zette Balkenende zijn vierde kabinet in elkaar, met steun van de ChristenUnie. Lokale GroenLinksers schreven een vernietigende open brief: “Tegen Femke zeggen wij: We hebben met z’n allen die posters lopen plakken waarop je zo bevallig tegen het Torentje aanleunt. ‘Ideeënpartij op zoek naar macht’, zei je, terwijl je de Linkse Lente aankondigde. Die macht kwam net langs, ga erachteraan!”

Slecht huwelijk

GroenLinks en de macht: het is een slecht huwelijk. Deze formatieweek maakte duidelijk dat de partij, dertig jaar na de oprichting, veroordeeld blijft tot de oppositiebanken. De promotie van Jesse Klaver tot partijleider in 2015 betekende nieuw zuurstof. De partij won verkiezingen, op alle niveaus, en groeide uit tot een factor van belang in met name de grotere steden. Maar landelijk wil het gewoon niet lukken.

In 2017 kwam de gouden kans voorbij. Onder leiding van Klaver groeide de fractie in de Tweede Kamer van vier naar veertien zetels, het leverde hem een plek aan de onderhandelingstafel op. Maar de formatiepoging klapte. GroenLinks weigerde in te stemmen met het sluiten van vluchtelingendeals met Noord-Afrikaanse landen, net als de Europese Unie en Turkije deden. Klaver sprak over een ‘morele ondergrens’.

Binnen GroenLinks ontstond ongemak over het afhaken, zeker toen duidelijk werd dat die afspraken met Noord-Afrikaanse landen vooral een papieren exercitie waren. Het was opnieuw de ChristenUnie die de overgebleven plek aan de formatietafel innam.

Een verloren strategie

Dat GroenLinks de komende jaren zou gaan regeren, lag minder voor de hand. Op 17 maart werden de gedroomde ‘klimaatverkiezingen’ vooral coronaverkiezingen. De fractie halveerde bijna. Toch toonde GroenLinks een voor die partij ongekend enthousiasme voor kabinetsdeelname. Klaver liet bij de verkenners doorschemeren dat er eigenlijk over ieder thema wel met hem te praten viel. In de aantekeningen van Kajsa Ollongren stond niet alleen ‘Positie Omtzigt, functie elders’, maar ook ‘Linkse partijen hielden elkaar niet echt vast’.

Dat vasthouden gebeurde pas later in de formatie, toen met Sigrid Kaag werd afgesproken dat D66 zou inzetten op een zo progressief mogelijke coalitie, inclusief PvdA én GroenLinks. Het werd, zo weten we nu, een verloren strategie. De linkse wolk verkeek zich op de standvastigheid van VVD en CDA: de rechtse wolk heeft de afgelopen 6,5 maand geen millimeter bewogen. Klaver en PvdA-collega Lilianne Ploumen hadden bovendien niet verwacht dat Kaag als eerste met de ogen zou knipperen, waarmee links werd losgelaten.

Klaver was donderdag ronduit teleurgesteld toen bleek dat de oude coalitie gaat praten over een nieuwe coalitie. “Wat Nederland nodig heeft is verandering”, zei hij. Die verandering was mogelijk geweest als de linkse partijen elkaar hadden laten gaan, dan had Klaver vermoedelijk al weken geleden aan de formatietafel gezeten. De vorige informateur Mariëtte Hamer zei dinsdag tegen Nieuwsuur: “Ik heb Klaver en Ploumen echt ondersteboven gehouden om ze los van elkaar te weken.”

Het hielp niet. En nu neemt de ChristenUnie de overgebleven stoel in. Net als in 2007, en in 2017.

Politiek verslaggever Bart Zuidervaart blikt deze week terug op de kabinetsformatie.

Lees ook:

In de krachtmeting Rutte-Kaag stuit Sigrid Kaag op taaie Haagse wetten

VVD-leider Rutte kan formeren naar zijn voorkeur, D66-leider Sigrid Kaag moest door de bocht. Waarom legde zij het af in deze politieke krachtmeting en kan zij voor D66 nog iets bereiken?

Samen met CU is niet langer ‘onwenselijk’: hoe Kaag een knieval deed in de formatie

De kabinetsformatie zit vol onverwachte en wonderlijke wendingen. De optie die lange tijd voor onmogelijk werd gehouden – het voortzetten van de huidige coalitie VVD, CDA, D66 en ChristenUnie – wordt nu toch onderzocht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden