De Limburgse gouverneur Theo Bovens (links) en de gedeputeerden nadat ze zijn opgestapt.

Vriendjespolitiek

De Limburgse ons-kent-ons-mentaliteit nekt een kritische bestuurscultuur

De Limburgse gouverneur Theo Bovens (links) en de gedeputeerden nadat ze zijn opgestapt.Beeld Hollandse Hoogte / Novum RegioFoto

De provincie Limburg verkeert weer in een politieke crisis. Het is niet de eerste keer dat onze meest zuidelijke provincie in een integriteitskwestie is beland. ‘In een sfeer van ons-kent-ons zijn mensen geneigd minder kritisch naar elkaar te zijn.’

Het is een nogal ongelukkig citaat dat tot vrijdagmiddag onderaan de homepage van de provincie Limburg staat. Theo Bovens, op dat moment nog waarnemend gouverneur, kijkt strak en zakelijk in de camera, daarnaast een door hemzelf opgetekende wens. ‘Zorg goed voor elkaar en voor uzelf, zoals we in Limburg gewoon zijn.’ In het licht van de huidige ontwikkelingen een nogal wrange uitspraak, want het is precies daardoor dat de provincie in een politieke crisis verkeert. Voormalig gedeputeerde Herman Vrehen zou door misbruik van subsidiegelden te goed voor zichzelf hebben gezorgd, met steun van zijn CDA. De ‘affaire-Vrehen’, zoals de integriteitskwestie inmiddels heet, heeft ervoor gezorgd dat Limburg voorlopig zonder bestuur zit.

Wéér Limburg. Het is een gedachte die je moeilijk kunt negeren, of je nu wilt of niet. Klaartje Peters kreeg de afgelopen week vele mailtjes van vakgenoten uit de rest van het land. En steeds kreeg de hoogleraar lokaal en regionaal bestuur (Universiteit Maastricht) in wisselende bewoordingen dezelfde vraag voorgelegd. “Wat is daar toch allemaal gaande bij jou in de provincie? Dat vraag ik me ook af. Het is zorgelijk dat hier nu wéér integriteitsvraagstukken de kop opsteken. Zo kijk ik er als bestuurskundige tegenaan. Als inwoner van Limburg maakt het me vooral boos. Het zit me hoog, ja.”

De situatie in een notendop: op 9 april stapte het volledige college van Gedeputeerde Staten op. Inclusief gouverneur (de Limburgse titel voor de Commissaris van de Koning) Bovens, die nog wel tijdelijk wilde waarnemen.

Aanleiding vormde het wantrouwen vanuit het parlement dat op het punt leek te staan een motie van wantrouwen tegen het college aan te nemen. De motie volgde op een serie artikelen in de NRC over ex-gedeputeerde Herman Vrehen, die als directeur van natuurstichting IKL grote subsidiesommen naar zijn eigen bedrijven zou hebben doorgesluisd. Het is niet de enige affaire die de provincie teistert. Zo loopt er een onderzoek naar ex-gedeputeerde Ger Koopmans (CDA), die in maart al opstapte, wegens mogelijke belangenverstrengeling rondom een groot baggerproject. En minister Kajsa Ollongren (Binnenlandse Zaken) maande de provincie in 2019 al eens te stoppen met het toespelen van baantjes en opdrachten aan voormalige lokale politici.

De Limburgse Napoleon

Het is een beetje de makke van Limburg, zegt Marcel Boogers, hoogleraar regionaal bestuur en onderzoeker bij een politiek adviesbureau. “Er heerst een wat andere bestuurscultuur dan we gewend zijn, het is ons-kent-ons. Dan ben je geneigd elkaar minder kritisch te bejegenen. Het komt deels doordat er weinig doorstroming is. Er gaan weinig mensen uit Groningen of Noord-Holland naar Limburg, vers politiek bloed ontbreekt. Daarnaast is de provincie rijk aan informele netwerken. Dat betekent niet automatisch dat Limburg corrupt is, maar het maakt de provincie wel kwetsbaar. Er heerst een sfeer waarin krachtige personen minder makkelijk tegenspraak krijgen dan elders. Koopmans is daarvan een duidelijk voorbeeld. Hij wordt de Limburgse Napoleon genoemd en is daar nog trots op ook. Terwijl je die naam toch niet krijgt als je een bescheiden man bent.”

Toch snapt Boogers de Limburgse irritatie dat er weer slecht over de provincie wordt gesproken. “Er heerst veel chauvinisme en ook wel een calimerogevoel. Dat wordt aangewakkerd als landelijke media weer iets negatiefs zeggen of schrijven. Ik moet ook zeggen dat Limburg ondanks zijn slechte naam al lang zijn best doet om de beeldvorming te verbeteren. In 2016 kreeg de provinciale werkgroep Integriteit de Ien Dales Integriteitsaward. Die krijg je niet zomaar, dan maak je er echt werk van. Bovens riep ook vaak dat Limburg het op dat vlak misschien wel beter doet dan andere provincies in het land. De provincie wilde een voorbeeld zijn. Nu moet je constateren dat het onvoldoende zijn vruchten heeft afgeworpen.”

Een provincie verderop, in Noord-Brabant, schopt de Limburgse bestuurscrisis het schema van Martijn Groenleer compleet in de war. De hoogleraar regionaal bestuur van Tilburg University wordt door Limburg ingehuurd om de bijzondere bestuursstructuur te analyseren. Want niet alleen de cultuur is anders in onze zuidoostelijke provincie, sinds de verkiezingen van 2019 geldt dat ook voor de wijze waarop Limburg feitelijk wordt bestuurd. Met de uitslag van de provinciale stembusgang bleek het onmogelijk om een coalitie te vormen. Die heeft Limburg dan ook niet. De partijen kozen voor een extraparlementaire bestuursvorm. Dat betekent dat de nu opgestapte gedeputeerden, op papier althans, los van partijbelangen opereerden. Voor nieuwe voorstellen moesten ze elke keer maar weer zien hoe ze daarvoor een meerderheid achter zich kregen.

De jarenlange dominantie van één partij, het CDA

In mei vorig jaar presenteerden Groenleer en zijn collega’s hun eerste tussenbalans over de werkbaarheid van het model, rond deze tijd had de tweede moeten volgen. “Die stellen we nu uit. We zullen vanwege de huidige ontwikkelingen sowieso een epiloog aan het rapport moeten vastplakken.” Maar wat denkt Groenleer, heeft de Limburgse bestuursvorm invloed gehad op de huidige crisis? “Dat zou kunnen. Bij een reguliere coalitie en oppositie hebben de besturende partijen meer regie over de processen. Een extraparlementair bestuur heeft minder controle. De motie van wantrouwen die nu niet in stemming is gebracht omdat het college zelf opstapte, was een initiatief van de PVV. Terwijl één van de gedeputeerden toch een PVV-signatuur had. Had de partij in een traditionele coalitie gezeten, was dat misschien niet gebeurd. Maar op een andere manier was de uitkomst wellicht toch dezelfde geweest, of zou het college al eerder zijn gevallen. De huidige situatie houdt ook verband met de jarenlange dominantie van één partij, het CDA, en de gevoelens die daarover bij anderen leven. Zeker ook in relatie tot integriteit.”

De Limburgse Statenzaal. Beeld Hollandse Hoogte / Novum RegioFoto
De Limburgse Statenzaal.Beeld Hollandse Hoogte / Novum RegioFoto

Het lastige in deze kwestie, volgens Klaartje Peters, is dat we nog niet precies weten wat er is voorgevallen. “Als de Staten denken dat er dubieuze dingen zijn gebeurd, moet je dat het hele college aanrekenen. Zo werkt dat. Het vertrouwen in de gedeputeerden was weg, zodat het college niet meer kon functioneren. Maar het vervelende is dat het allemaal nog goed moet worden onderzocht. We tasten in het duister wie wat heeft gedaan en kennis had van wat er gebeurde. Naar alle waarschijnlijkheid is er in het provinciebestuur veel misgegaan rond IKL en eerder met het baggercommissariaat van Koopmans. Wat exact, dat moet blijken. Het maakt het lastig om nu tot een oordeel te komen. We moeten de zaken tot op de bodem uitzoeken, want we staan er als Limburg ontzettend slecht op.”

Een uitspraak van Carla Brugman, een van de opgestapte gedeputeerden, wekte in dat opzicht misschien nog wel de meeste irritatie bij Peters. “Ze vond het belachelijk dat buiten de wereld in brand staat en binnen het provinciehuis over dit soort kwesties wordt gedebatteerd. Dan weet je echt niet wat het probleem is en leid je aan bestuurlijke blikvernauwing. Laten we eerst maar eens kijken wat er fout is gegaan, dan bepalen wij als Limburgse samenleving wel of we het belangrijk vinden of niet.”

De million-dollar question

Blijft de vraag: heeft Limburg een groter integriteitsprobleem dan andere provincies? Het is de million-dollar question. Groenleer: “De betreffende journalist van de NRC heeft vooral onderzoek gedaan in deze provincie. Heel goed natuurlijk, maar misschien vind je overal wel wat. Toch kun je niet ontkennen dat een kwestie als deze toch weer in Limburg naar boven komt. De provincie is overzichtelijk en klein, heeft sterke netwerken. Daardoor is de controle misschien minder kritisch. Toch gold voor veel Statenleden dat ze nu eens een einde wilden maken aan de slechte reputatie van de provincie. Het wrange is dat door die opstelling het beeld juist weer is versterkt.”

Peters weegt haar woorden als de vraag ter sprake komt. “Het is gevaarlijk om je ­gevoel in deze te laten spreken. Ik zou er goud voor over hebben als een journalist net zou fanatiek zijn tanden in een noordelijke provincie zou zetten. Wat eruit zou komen, ik weet het niet. Feit is dat dit wederom heel schadelijk is voor de provincie. De band met de burgers wordt hier niet beter van. Als keer op keer integriteit en fatsoen in twijfel worden getrokken, krijg je vanzelf een holle bestuurslaag zonder democratisch draagvlak. Je kunt je bovendien de cynische reacties voorstellen als de provincie straks bij de rijksoverheid aanklopt voor financiële ondersteuning.”

Inmiddels is de eerste stap op weg naar een nieuw bestuur gezet. Voormalig gouverneur Bovens – die ook terugtrad, in eerste instantie aangaf wel aan te willen blijven tot er een opvolger zou zijn en vorige week toch aan Ollongren vroeg een waarnemer aan te wijzen – wordt vanaf vandaag voorlopig vervangen door Johan Remkes. Terecht dat Bovens weg is, vindt Boogers. “Juist de gouverneur heeft een verantwoordelijkheid bij het bevorderen van integriteit. Het viel mij op dat hij juist als laatste opstapte, pas na de gedeputeerden. Het was logischer geweest als hij de eerste was geweest.”

Vermoedelijk wordt deze week een niet-Limburgse gids aangesteld om te onderzoeken hoe het beste een nieuw provinciebestuur kan worden gevormd. Het zou Boogers niet verbazen als sommige opgestapte gedeputeerden terugkeren. Groenleer denkt dat het voor de beeldvorming juist goed is als er andere mensen komen. “Er komen geen nieuwe verkiezingen, dus je blijft vastzitten aan de uitslag van 2019. Een reguliere coalitie vormen, wordt opnieuw lastig. Bovendien werd de extraparlementaire constructie tot voor kort door niemand ter discussie gesteld, alleen enkele linkse partijen lijken nu twijfels te hebben. Ik kan me voorstellen dat de partijen meer onafhankelijke gedeputeerden willen aanstellen. De meesten waren in het vorige college toch vooral aangesteld op basis van politieke kleur, niet vanwege hun expertise. In het licht van de crisis en het onderzoek naar integriteit dat nog moet plaatsvinden, heeft Limburg nu vooral bestuurlijke rust nodig. Een onafhankelijker college zou dan goed zijn.”

Zakencollege

Peters zou het toejuichen. Wel vraagt ze zich af wie er nu bereid is om hierin te stappen. “Sommige kandidaten zullen zeggen: ‘Mij niet gezien’. Maar anderen zien de crisissituatie misschien als een kans om hun tanden erin te zetten. Het is interessant om te zien waar we die mensen gaan zoeken. Buiten de provincie? Buiten de politiek misschien? Gedeputeerden mogen overal vandaan worden gehaald, dat geeft mogelijkheden. U en ik kunnen zich ook aanbieden. In deze situatie lijkt een zakencollege me wel een optie. Met zo’n stap zou de provincie in elk geval nieuwe ambities tonen.”

Tot slot nog even de laatste zin uit het verwijderde citaat van Theo Bovens op de provinciale website: ‘Ik heb groot vertrouwen in de kracht van Limburg: de Limburgers.’ Het is een opvatting die Boogers op basis van de huidige crisis niet deelt. “We hebben te maken met een serieuze affaire. Het verbaast me hoe snel iedereen achter de betrokken personen is gaan staan. Zelfs de regionale pers is mild. Ik vind niet dat daar veel kracht van uitgaat.”

Lees ook:

VVD-kopstuk Johan Remkes vanaf maandag waarnemend commissaris van de Koning in Limburg

Johan Remkes, een VVD-kopstuk met een schat aan ervaring, moet als waarnemend gouverneur orde op zaken gaan stellen in de Provinciale Staten van Limburg.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden