Stemmen uit het verleden

De kunst van het boven het gehakketak van andere partijen staan

Kabinetsformateur Joop den Uyl geeft een persconferentie in het perscentrum Nieuwspoort. Beeld  ANP
Kabinetsformateur Joop den Uyl geeft een persconferentie in het perscentrum Nieuwspoort.Beeld ANP

Hendrik Colijn was in 1925 een van de eerste politici in Nederland die op een verkiezingsaffiche stond. Hij poseerde –net als Rita Verdonk later– aan het roer van een schip. ‘ ’s Lands stuurman’ stond erbij. De Antirevolutionaire Partij (ARP) zou hem in campagnes daarna voorop blijven zetten: de behoefte aan een sterke man was groot en Colijn leidde meerdere kabinetten, hoewel de ARP qua grootte slechts de derde partij in de Tweede Kamer was.

De ARP probeerde de premiersbonus te verzilveren. De VVD doet nu precies hetzelfde. De liberale partij is niet het te verkopen merk. Minister-president Mark Rutte neerzetten als ervaren staatsman en crisismanager, luidt het devies. Want in tijden van crisis kiest het electoraat graag voor het bekende.

Na de oorlog deed de Partij van de Arbeid (PvdA) al zoiets met Willem Drees. Voor 1940-1945 golden de sociaaldemocraten als het rode gevaar. Een deel van Nederland hield het hart vast toen ze in 1939 voor het eerst gingen meeregeren. Drees rekende als vicepremier (1946-1948) en premier (1948-1959) af met die vooroordelen. Hij stond voor sober en degelijk leiderschap, aantrekkelijk in een land in wederopbouw.

In de jaren zeventig was er meer ruimte voor spectaculaire vergezichten. In 1973 trad onder leiding van PvdA-voorman Joop den Uyl het meest progressieve kabinet ooit aan. Dat zou zorgen voor de herverdeling van ­kennis, macht en inkomen. Dat bleek met een weerbarstige werkelijkheid, de smalle marges van de politiek en een oliecrisis een stuk lastiger dan gedacht.

null Beeld
Beeld

Toch hoopte de PvdA dat de populariteit van Den Uyl bij linkse kiezers zich zou uitbetalen. Ze zetten hem in 1977 groot op affiches met daarbij de tekst ‘Kies de minister-president’.

Het hielp mee om de sociaaldemocraten een enorme overwinning te bezorgen: de partij werd niet alleen de grootste, maar steeg van 43 naar 53 zetels. In die jaren met veel minder electorale schommelingen dan nu gold dat als een politieke aardverschuiving.

Overwinningsnederlaag

De PvdA wist de zege niet te verzilveren. In de ellenlange formatieonderhandelingen die volgden overvroeg de partij, die aan de verkiezingen een aan arrogantie grenzende zelfverzekerdheid had overgehouden. De al bestaande polarisatie nam verder toe. Het CDA koos uiteindelijk voor een alternatief. In een mum van tijd werden de christendemocraten het eens met de VVD van Hans Wiegel. Het eerste kabinet-Van Agt was een feit. De 53 zetels van de PvdA gingen de geschiedenis in als ‘overwinningsnederlaag’.

Een paar stembusgangen verder, bij de Tweede-Kamerverkiezingen van 1986, was Den Uyl voor de laatste keer lijsttrekker. Zijn beste dagen lagen achter hem. Op het affiche poseerde hij met zijn beoogde opvolger, voormalig vakbondsleider Wim Kok. De leus was ‘Kies de PvdA in de regering’.

De opiniepeilingen gaven aanleiding voor optimisme. De PvdA leek af te stevenen op een mooie zege. CDA en VVD hadden flink aan populariteit ingeboet door het harde bezuinigingsbeleid van het eerste kabinet-Lubbers. Maar met de onverstoorbaarheid van de premier viel wat te doen, bedachten de campagnestrategen van de christendemocraten. Ze zetten hem pontificaal op de affiches met de tekst ‘Laat Lubbers zijn karwei afmaken’.

Met vastberadenheid en visie

Her en der in het land streepten tegenstanders het woord ‘zijn karwei’ door, zodat er ‘Laat Lubbers afmaken’ kwam te staan. Maar ondertussen bleven het CDA en zijn lijsttrekker vasthouden aan de ingezette koers. Lubbers zag in debatten Den Uyl en VVD-voorman Ed Nijpels en kon zichzelf neerzetten als het redelijke midden en de man met vastberadenheid en visie.

De verkiezingsuitslag verraste. De PvdA won vijf zetels en kwam uit op 52. Maar dankzij een formidabele inhaalrace onder leiding van Lubbers ging het CDA van 45 naar 54 zetels.

Lees ook: eerdere afleveringen van stemmen uit het verleden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden