null Beeld Tjeerd Royaards
Beeld Tjeerd Royaards

AnalyseRutte IV

De Kamer als nationale klaagmuur: het vertrouwen in de coalitie is gedaald tot een dieptepunt

De premier wandelde met gemak door de Algemene Beschouwingen, dankzij de vele miljarden noodsteun. Maar essentiële vragen bleven onbeantwoord. Over een kabinet dat meer reageert dan regeert.

Bart Zuidervaart

Het was laat op de woensdagavond, het circus-Baudet bleek al vertrokken, toen Kees van der Staaij een poging deed de dag samen te vatten. “Er is veel somberte”, zei de fractievoorzitter van de SGP. “Wat is er vandaag allemaal niet langsgekomen aan indringende problemen?”

Inderdaad, wie de moeite heeft genomen de Algemene Politieke Beschouwingen van dit jaar te volgen, zal een gevoel van moedeloosheid niet kunnen onderdrukken. De oppositie was ouderwets kritisch. Zeg maar gerust: bikkelhard. “Nederland is in verval” (Geert Wilders, PVV), “Een stuurloos kabinet speelt paniekvoetbal” (Jesse Klaver, GroenLinks), “De premier plakt snelle pleisters op diepe botbreuken” (Sylvana Simons, Bij1).

De Tweede Kamer als nationale klaagmuur, een plek waar alle onvrede samenklontert en een weg vindt richting de tv-journaals en de kranten. Somberte is nog een milde omschrijving van de sfeer in de afgelopen week.

Een zeldzame ontwikkeling

De koning, de koningin en de kroonprinses reden dinsdag in de glazen koets richting de Koninklijke Schouwburg in Den Haag, langs de route hingen omgekeerde Nederlandse vlaggen. Er klonk boegeroep. De boosheid in de samenleving breidt zich uit; niet alleen politici, ook leden van het koningshuis liggen inmiddels onder vuur. Een zeldzame ontwikkeling.

In de Troonrede sprak Willem-Alexander in de eerste zin over ‘tegenstrijdigheden’. We leven in een periode van economische groei en lage werkloosheid, benadrukte hij. En toch staan bestaanszekerheden onder druk. De armoede groeit. Een andere tegenstrijdigheid liet de koning onbenoemd, maar toen hij later die middag op het bordes stond, werd hij er wederom mee geconfronteerd. Voor het hek van het paleis zag hij niet alleen zwaaiende, maar ook protesterende burgers. Het zijn diezelfde burgers die het kabinet op dit moment met vele miljarden en uit alle macht overeind probeert te houden.

Het is de paradox die ook boven deze Algemene Beschouwingen hing. Zoveel geld dat Rutte IV uittrekt om mensen met exploderende energierekeningen en dure boodschappen te helpen, zoveel chagrijn in de Tweede Kamer. Hoe valt dat met elkaar te rijmen?

Vanaf links: Eric van der Burg (staatssecretaris asiel en migratie), Micky Adriaansens (minister van economische zaken), Kajsa Ollongren (minister van defensie), Franc Weerwind (minister van rechtsbescherming), premier Mark Rutte en Sigrid Kaag (minister van financiën) tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen. Beeld ANP
Vanaf links: Eric van der Burg (staatssecretaris asiel en migratie), Micky Adriaansens (minister van economische zaken), Kajsa Ollongren (minister van defensie), Franc Weerwind (minister van rechtsbescherming), premier Mark Rutte en Sigrid Kaag (minister van financiën) tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen.Beeld ANP

Een niet te winnen wedstrijd

De leiders van de coalitie vinden dat ze te weinig erkenning krijgen voor alle noodsteun die ze hebben geregeld. Dat werd zichtbaar toen Gert-Jan Segers, fractievoorzitter van de ChristenUnie, op woensdag al in het begin van het debat tegen een ouderwets tierende Wilders riep: “Het is onzin om te zeggen dat er dit jaar niks gebeurd is. Er zijn miljarden voor uitgetrokken.” En komend jaar, benadrukte hij, volgen ‘ongekende’ maatregelen.

De uithaal van Segers verraadt irritatie. Ga maar na: voor 2023 is er 17 miljard euro beschikbaar om het verlies aan koopkracht te dempen. Voor dit jaar ligt er een plan voor een prijsplafond om de kosten van gas en elektriciteit te beperken. Kosten: tussen de 11 en 15 miljard. Het kabinet schudt de diepe zakken leeg.

En toch die vernietigende kritieken. Voor de coalitie voelt het als een niet te winnen wedstrijd.

In de podcast Haags Halfuurtje blikken Bart Zuidervaart en Christoph Schmidt terug op een aparte Algemene Beschouwingen. Beluister hem via onderstaande speler of zoek de podcast op in de bekende kanalen.

Diepe onvrede

Het is niet dat er helemaal geen positieve geluiden uit de oppositie kwamen. Zo gaf Klaver de premier ‘complimenten voor de omvang van het koopkrachtpakket’. Attje Kuiken (PvdA) vond dat het kabinet ‘eindelijk een stap in de goede richting zet’. Lilian Marijnissen zag ‘goede dingen’. Het is bijzonder dat de partijleider van de SP zich op deze manier uitlaat over dit centrumrechtse kabinet, waarbinnen liberale partijen de dienst uitmaken.

Maar kritiek overheerste ook ter linkerzijde, en als je goed luisterde naar de oppositiepartijen hoor je dat de onvrede dieper ligt en veel verder gaat dan de strijd van afgelopen week. Het draait lang niet alleen om het trage handelen in deze energiecrisis. Nog altijd zijn de sporen van de turbulent verlopen kabinetsformatie zichtbaar. De motie van afkeuring die de Kamer aannam tegen Rutte, de motie van wantrouwen die hij ternauwernood overleefde, de beschadigde onderlinge verhoudingen: geen moment is de rust teruggekeerd. De relatie tussen oppositie en coalitie is ijzig. Al vele maanden.

Dit kabinet kondigde bij de start, begin dit jaar, een grote hersteloperatie aan. De Grote Vraagstukken, die de afgelopen jaren zijn blijven liggen, zouden voortvarend ter hand worden genomen. Dat de huidige coalitie een voortzetting is van de vorige, mocht niet uitmaken. Rutte IV zou een frisse ploeg worden, in ieder geval geen doorstart van Rutte III.

Het kabinet hobbelt achter de feiten aan

Negen maanden later zoekt de oppositie naarstig naar die voortvarendheid. De problemen rond de opvang van asielzoekers zijn, zoals Klaver memoreerde in het debat, geen acute crisis. Jarenlang heeft het kabinet bezuinigd op het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (Coa). Leegstaande gebouwen werden afgestoten, medewerkers ontslagen. Nu het aantal nieuwkomers weer stijgt, loopt het systeem vast, met schrijnende taferelen in Ter Apel tot gevolg. In deze krant werd dat onlangs omschreven als een ‘auto-ongeluk dat zich in slow-motion voltrekt’. RTL Nieuws heeft uitgezocht dat 194 gemeenten al tien jaar lang geen langdurige asielopvang bieden. Dit kabinet oogt overvallen door de problemen, maar de werkelijkheid is anders.

Rutte III beloofde bij de start (oktober 2017) ‘het groenste kabinet ooit’ te worden, maar bij de val (januari 2021) waren de klimaatdoelen nog ver weg. Rutte IV heeft een inhaalslag aangekondigd, Nederland wil ‘een groene koploper’ in Europa worden. Vooralsnog hobbelt het kabinet achter de feiten aan. Zo zijn de kolencentrales harder gaan draaien, als vervanging van het dure gas. Zowel de Raad van State als het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) oordeelde op Prinsjesdag dat de klimaatplannen tekortschieten. Een dubbele onvoldoende dus.

Hoe het kabinet deze achterstand denkt in te lopen, is onduidelijk. Rutte zei donderdag, op de tweede dag van de Algemene Beschouwingen, dat de oplossing van dit kabinet volgend voorjaar komt. Waarop Klaver reageerde: “Dit is precies hetzelfde antwoord als in 2019, 2020 en 2021, en nu weer.” Het is niet verwonderlijk dat het kabinet wordt verweten dat het weinig regeert en vooral veel reageert.

Kuiken stelde woensdag hardop de vraag of Rutte IV “in staat is om de keuzes te maken die nodig zijn”. De PvdA-leider gaf zelf een voorzet: “Ik ben daar niet optimistisch over. Ik zie politiek onvermogen en ideologische onwil. Zal dit kabinet deze Miljoenennota ooit uitvoeren? Misschien weet Johan Remkes het.”

‘Eigenlijk weten we niet eens wat het kabinetsbeleid is’

Deze oud-informateur probeert al enkele maanden een uitweg te vinden uit de stikstof-impasse, in de hoop dat de onrust onder de boeren wegebt. Over anderhalve week wordt zijn advies verwacht. Het is veelzeggend dat een rechterlijke uitspraak uit 2019, die het stikstofbeleid volledig onderuithaalde, 3,5 jaar later uitmondt in een verzoeningsmissie van een buitenstaander. Esther Ouwehand (Partij voor de Dieren) sprak over ‘de fameuze rookgordijnen van Remkes’. “Eigenlijk weten we niet eens wat het kabinetsbeleid is.”

Oppositiepartijen zien op belangrijke dossiers een passief, haast stilstaand kabinet, wat hun geringe enthousiasme tijdens de Algemene Beschouwingen verklaart. ‘Het getreuzel’ (de woorden van Joost Eerdmans, JA21) herkennen de partijen ook bij het oplossen van de koopkrachtproblemen. De roep om een plafond voor energieprijzen klinkt al maanden. Zorgen om de afhankelijkheid van Russisch gas zijn er nog veel langer.

Aanvankelijk was het kabinet niet van plan om nog dit jaar iets aan de hoge energierekeningen te doen. Mensen met acute betalingsproblemen moesten wachten tot 2023. Daar is Rutte IV, onder grote politieke en maatschappelijke druk, op teruggekomen. Het energieplafond moet nog dit jaar ingaan en vooral de lagere en middeninkomens helpen.

Toch zijn de reacties van de oppositie zuinig. Het plan is met zoveel haastwerk in elkaar gezet en met zoveel onduidelijkheden omgeven, dat energiebedrijven nog geen idee hebben hoe ze deze regeling moeten uitvoeren. Consumenten bellen met vragen, maar krijgen geen antwoorden. Kamerleden zijn de afgelopen dagen overstelpt met e-mails van burgers in soms schrijnende situaties. Mensen in een rolstoel die de hele dag extra zuurstof nodig hebben. Mensen die thuis nierdialyse moeten ondergaan. Mensen die afhankelijk zijn van elektrische hulpmiddelen, zoals een scootmobiel en traplift. “Wat gaan we voor hen doen?”, vroeg onafhankelijk Kamerlid Pieter Omtzigt zich hardop af.

Sigrid Kaag Mark Rutte tijdens de tweede dag van de Algemene Politieke Beschouwingen Beeld ANP
Sigrid Kaag Mark Rutte tijdens de tweede dag van de Algemene Politieke BeschouwingenBeeld ANP

Meer dan beroerde rapportcijfers voor het kabinet

De vele losse eindjes die aan het nog niet bestaande energieplafond zitten, laten zien met welke spoed deze regeling is bedacht. Diverse partijen in de Kamer zien het noodfonds meer als symptoombestrijding dan als oplossing voor armoede. Je kunt iemand een zak geld geven, maar als een volgende crisis (die zich vroeg of laat zal aandienen) betekent dat de portemonnee opnieuw leeg is, keert het probleem in alle hevigheid terug. Ouwehand zei het woensdag zo: “Kennelijk hebben wij de keuze niet willen maken om met elkaar af te spreken dat we niet in een land willen leven waar mensen te weinig geld hebben om hun huur te betalen of om in hun levensonderhoud te voorzien.”

Op Prinsjesdag kreeg het kabinet meer dan beroerde rapportcijfers te verwerken. Onderzoeksbureau I&O Research en NRC maakten bekend dat vier op de vijf kiezers ontevreden zijn over Rutte IV, vooral vanwege het onvermogen (of de onwil) om de crises aan te pakken. Het onderzoek van Ipsos en NOS liet zien dat zeven van de tien ondervraagden dit kabinet niet (meer) zien zitten. De populariteit van de premier daalt gestaag.

Onder dit gesternte moet Rutte met zijn kabinet het vertrouwen van de burgers heroveren, wetende dat het kabinet zelf niet in staat is de onrust over de stikstofplannen weg te nemen, dat de opvangcrisis nog alles behalve opgelost is en dat het energieplafond geen garantie biedt voor bestaanszekerheid.

Segers bracht onlangs in een interview met de Volkskrant in herinnering dat het kabinet in coronatijd er alles aan heeft gedaan om bedrijven overeind te houden. “Ik zou heel graag willen dat het kabinet dat ditmaal weer zo zegt richting de bevolking”, vertelde de CU-leider. “Maar als het kabinet het niet zegt, zeg ik het: we laten u niet vallen.”

Tijdens de Algemene Beschouwingen kreeg Rutte de vraag of hij die belofte alsnog wilde doen. “Whatever it takes”, zei Klaver hem voor. Hoe dan ook moeten mensen de winter doorkomen, niemand mag door het ijs zakken. Er volgde een halve toezegging van de premier. Ja, niemand zal worden afgesloten van het gas. Maar volledige compensatie van de kosten is, met het oog op “een onverantwoord risico met de overheidsfinanciën”, uitgesloten. Het waren niet de hartverwarmende woorden waar de oppositie op hoopte.

Lees en luister ook:

Een ontspannen Rutte krijgt ruime steun voor zijn koopkrachtplannen

De oppositie vraagt om méér. Maar premier Rutte kwam geen moment in de problemen bij de Algemene Beschouwingen.

Podcast: hoe Rutte fluitend door de Algemene Beschouwingen fietste

In deze aflevering van Haags Halfuurtje blikken Christoph Schmidt en chef van de politieke redactie Bart Zuidervaart terug op deze aparte Algemene Beschouwingen. Wat voor debat was dit nu eigenlijk?

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden