Wetgeving

De inkt is nog niet droog en de nieuwe coronawet ligt al onder vuur. Waar zit ’m de kneep?

Premier Mark Rutte, minister Ferdinand Grapperhaus (justitie en veiligheid) minister Hugo de Jonge (volksgezondheid).Beeld ANP

Er is flinke kritiek op de nieuwe coronawet. De crisismaatregelen om het virus te bestrijden zouden een te grote inbreuk maken op de grondrechten van burgers. Vier vragen.

1. Wat staat er in deze wet en vanwaar de haast?

De wet moet de noodmaatregelen waarmee het coronavirus sinds maart wordt bestreden, aanvullen en beter vastleggen. Deze noodmaatregelen waren deels vrijwillig, zoals thuisblijven, en deels gedwongen, zoals de sluiting van de horeca. De meeste beperkingen grijpen en grepen diep in op de grondwettelijke vrijheden van burgers. Neem de politie-agenten die huizen met coronafeestjes binnengingen, of het verbod op samenkomsten en evenementen. 

De wettelijke basis was in de meeste gevallen bestaande noodwetgeving, zoals die bijvoorbeeld in de Wet publieke gezondheid is vastgelegd. Maar er is ook flink geïmproviseerd. Naarmate de epidemie duurde, zwol de kritiek aan op het ‘ondemocratische’ karakter en de willekeur in de handhaving. Het kraakt en schuurt, constateerde ook de Raad van State, een belangrijke regeringsadviseur. Vastlegging in een ‘echte’ wet is daarom nodig, adviseerde de Raad. Het kabinet wil deze wet snel invoeren, mede om in te kunnen grijpen tijdens een tweede uitbraak.

Dit artikel niet lezen maar beluisteren? De collega’s van Blendle hebben het voor u ingesproken. Beluister het via onderstaande speler.

2. Er was dus al kritiek op de noodmaatregelen. Wat is de kritiek op deze nieuwe wet?

Opvallend genoeg is er al volop kritiek op het wetsvoorstel, terwijl het nog niet eens officieel is gepubliceerd. De betrokken ministers (volksgezondheid, justitie, binnenlandse zaken) hebben het wel rondgestuurd naar de rechtspraak, de Nationale Ombudsman, gemeenten en burgemeesters – voor advies. Die oordeelden scherp: het kabinet moet veel beter uitleggen waarom het ingrijpt op belangrijke vrijheden van burgers, zoals bij het bezoekverbod in verpleeghuizen, bij de sluiting van scholen of bij de lancering van een corona-app. De verantwoording aan de burgers komt er bekaaid af, stelt de Ombudsman. Onduidelijk is ook hoe burgers bezwaar kunnen maken.

De gemeenten hebben niet helder voor ogen wie welke bevoegdheden heeft en hoe daarbij de macht is verdeeld tussen burgemeesters en de landelijke overheid. Juristen stellen tot slot dat het wetsvoorstel neerkomt op de invoering van ‘decretenbestuur’, waarbij ministers mogen handelen zonder de gebruikelijke parlementaire controle. De wet is weliswaar niet voor eeuwig bedoeld (het voorstel heet tenslotte Tijdelijke wet maatregelen covid-19), maar de tijdelijkheid ervan blijkt de minister te kunnen verlengen.

3. Zullen de ministers Ollongren, Grapperhaus en De Jonge tegemoetkomen aan de kritiek?

Daar komen ze niet onderuit. De kritiek die al is geuit, is fundamenteel. In feite probeert het kabinet in deze wet het onmogelijke mogelijk te maken. Democratisch ingrijpen in fundamentele vrijheden en rechten van burgers is immers alleen tijdelijk mogelijk, in noodsituaties, wanneer de volksgezondheid, de openbare orde of de nationale veiligheid in het geding is.

Nu de epidemie enigszins onder controle is, en Nederland voor lange tijd een anderhalvemetersamenleving wacht, is die drastische inperking van vrijheden zonder voortdurende parlementaire controle lastig te verdedigen. De ministers studeren nu nog op de kritiek. De Raad van State verwacht ieder moment het officiële wetsvoorstel en zal daar vervolgens advies over uitbrengen. Pas als de ministers dat verwerkt hebben, gaat het voorstel naar de Tweede Kamer. Of het kabinet dan 1 juli haalt, zoals het wil, is zeer onzeker.

4. Zijn er lessen uit eerdere crises te trekken?

Ja, maar dan vooral voor de Tweede en Eerste Kamer: wees op je hoede. Een crisis versterkt gewoonlijk de positie van de uitvoerende macht in een democratie. Aanvankelijk noodgedwongen, om een ramp of pandemie het hoofd te bieden, maar vaak genoeg laat het bestuur de eenmaal verworven nieuwe bevoegdheden niet meer gaan. Dat was te zien na de aanslagen op 11 september 2001, waarbij overheden in de strijd tegen terrorisme meer macht kregen ten koste van individuele vrijheden en privacy van burgers. Hetzelfde proces deed zich voor tijdens de financiële crisis van 2008, waarbij de regering vele miljarden besteedde aan onder meer het redden van banken, zonder dat daar een uitgebreide parlementaire controle aan voorafging. Die kwam er pas later in de vorm van een parlementaire enquête.

Lees ook: 

Noodverordening blijkt illegaal en moet worden aangepast

Nu de acute coronacrisis overgaat in een langdurige anderhalvemetersamenleving, moet de noodverordening worden herschreven, vinden juristen. Want die is illegaal.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden