Verkennersdebat

‘De evidente leugen van Rutte sloeg alles, maar het was een adembenemende voorstelling’

  Mark Rutte en Annemarie Jorritsma tijdens het verkennersdebat op 1 april. Beeld Werry Crone
Mark Rutte en Annemarie Jorritsma tijdens het verkennersdebat op 1 april.Beeld Werry Crone

De waarheid herinnerden Rutte, Jorritsma en Ollongren zich niet helder meer. Waren dat leugens om bestwil of een kwestie van het beïnvloedbare menselijke geheugen?

Vanaf het moment dat Mark Rutte de frase uitsprak dat hij ‘geen herinneringen had’ aan zijn woorden over Pieter Omtzigt in verkenningsgesprekken met Kajsa Ollongren en Annemarie Jorritsma, bleef in Antwerpen hoogleraar communicatie en politieke retoriek Christ’l De Landtsheer aan het scherm gekluisterd: “Deze evidente leugen sloeg alles. Dat hij na de toeslagenaffaire de Kamer nog zo durfde te schofferen, in de verwachting er ongeschonden uit te komen, dat had ik nooit verwacht. Vanuit mijn vak bezien was dit debat een adembenemende voorstelling.”

Leugens in de politiek zijn er in soorten en maten. Soms kan een leugen met ideologie te maken hebben, bijvoorbeeld als Klaver in een verkiezingsdebat Rutte of Hoekstra daarvan beschuldigt als zij het hebben over de oplossing van kerncentrales voor de haalbaarheid van klimaatdoelen. “Daar kan je anders tegenaan kijken”, zegt De Landtsheer. Nu ging het om de waarheidsvinding over eenvoudige feiten. “Het gaat er hier om hoe dit overkomt op burgers.”

‘De macht is aan zijn persoonlijkheid gaan vreten’

Dat Rutte eerst tegen de televisiejournaals zei niet over Omtzigt gesproken te hebben bij de verkenners, terwijl later uit de notities blijkt dat dat wel zo was, en Rutte dit louter verklaart door een gebrek aan memorie, kan volgens De Landstheer niet afgedaan worden als een leugentje om de formatie te redden.

“Het doel heiligt de middelen niet. We hebben een representatieve democratie, waarin burgers een politicus vertrouwen geven. Dat moet je jezelf waard tonen door integriteit uit te stralen. Je geeft het verkeerde voorbeeld door zo opzichtig een leugen te verkondigen dat je ergens ‘geen herinnering’ aan hebt, zeker als je dat al zo vaak gedaan hebt. Het beeld dat nu overblijft is dat van een politicus die al zo lang aan de macht is dat, hoe charismatisch en toegewijd hij misschien ook is, het aan zijn persoonlijkheid is gaan vreten.”

Het optreden van Rutte, maar ook van de verkenners Ollongren en Jorritsma, kan bij De Landtsheer geen goedkeuring wegdragen. “Ollongren sprak zo wollig. Ze was alleen maar bezig om Rutte te verdedigen. Wat heeft ze nu eigenlijk verteld?”

Dat uiteindelijk D66, CDA en ChristenUnie Rutte hebben laten wegkomen met een motie van afkeuring, vindt ze ‘slim, maar ook hypocriet’. “Deze partijen hebben het nagelaten om kleur te bekennen. Ik denk dat Laurens Dassen de gevolgen van dit alles goed samenvatte: ‘Waar vertrouwen verdampt, daar winnen de populisten’.”

Onder tijdsdruk een geconstrueerde herinnering aanpassen

Anco Peeters, geheugenfilosoof en cognitiewetenschapper aan de Ruhr-Universiteit Bochum in Duitsland kijkt vanuit zijn professie ook met grote belangstelling naar het ‘collectieve geheugenfalen’ van Rutte, Jorritsma en Ollongren. Toch sluit hij niet uit dat er in ieder geval bij de verkenners een vertekening van hun geheugen heeft kunnen optreden: “Geheugen kan ook een gezamenlijke activiteit zijn, waar niet zozeer aan waarheidsvinding wordt gedaan, maar waar stukjes informatie aan elkaar gepuzzeld worden.”

Hij kijkt daarbij vooral naar het betoog van Jorritsma. “Eerst zegt zij tegen Klaver dat maandag 29 maart over de stabiliteit van het CDA is gesproken. Dat deed ze naar aanleiding van krantenberichten over een ‘fluistercampagne’. Klaver vraagt haar kritisch of Jorritsma misschien zelf een suggestie heeft gedaan om Omtzigt ‘weg te promoveren’. Jorritsma antwoordt in eerste instantie dat ze zich dat niet herinnert. Ze voegt eraan toe dat ze het vreemd zou vinden als ze het wél had gezegd, omdat ze zelf ooit een gooi naar het Kamervoorzitterschap heeft gedaan. Klaver lijkt dit te accepteren en er ontstaat overeenstemming tussen beiden over over dit punt.”

Maar Jorritsma’s geheugen krijgt een nieuwe impuls door de interruptie van Hoekstra: “Hij bestrijdt dat Jorritsma’s vragen door berichten over een fluistercampagne kunnen zijn geïnspireerd, aangezien die pas op dinsdag en later zijn gepubliceerd. Jorritsma past meteen haar herinnering aan door te zeggen dat de situatie bij het CDA al langer speelt. Hoekstra’s kritiek zet druk op dit gezamenlijke verhaal. Jorritsma wordt onder tijdsdruk gedwongen om haar gereconstrueerde herinnering aan te passen.”

Kan de interactiviteit van het geheugen een excuus zijn voor het achterhouden van informatie of liegen? “Natuurlijk niet”, zegt Peeters. “Maar om elke aanpassing of tegenstrijdigheid in de verklaringen van, met name, de verkenners te wantrouwen, is ook niet gerechtvaardigd.”

Lees ook:

De pyrrusoverwinning van Rutte en de politieke onthoofding door Kaag

Premier Mark Rutte werd vannacht gered door zijn coalitiepartners van Rutte-III. Hoe brachten de hoofdrolspelers het ervan af, en hoe moet het verder?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden