ColumnLex Oomkes

De Eerste Kamer waagt zich aan een prachtig staaltje newspeak

Of een kabinet een steeds terugkerend probleem heeft met de Eerste Kamer, hangt uiteindelijk af van twee factoren. Heeft de coalitie, waarop het betreffende kabinet rust, een meerderheid dan wel zitten er in de senaat nog part-time politici van de coalitiepartijen die eigenwijs genoeg zijn om de partijleiding het bloed onder de nagels vandaan te halen.

Het eerste scenario dreigt chronisch te worden. Dit kabinet rust in de Eerste Kamer – als dat gezegd mag worden, het regeerakkoord is immers in theorie niet iets dat senatoren kan verplichten – op een duidelijke minderheid. Af en toe steun (bijvoorbeeld nadat de politiek leider op de achterbank van de auto van de premier heeft gezeten) van de SGP is zelfs niet meer genoeg.

Een voorbeeld van het tweede scenario is Ad Kaland. Hij maakte het leven van zijn partijgenoot Ruud Lubbers in de jaren tachtig zuur door niet slaafs op elk dossier de partijlijn te volgen. De onderkoning van Zeeland, zoals zijn bijnaam luidde, vond de collega’s aan de overkant, in de Tweede Kamer, maar stemvee. Hij volgde liever zijn eigen overtuiging. Overigens ook weer niet tot het bittere einde. Tot grote incidenten, die in de ogen van Lubbers ongetwijfeld grote politieke ongelukken zouden zijn geweest, kwam het uiteindelijk nooit.

Gisteren kwamen beide scenario’s echter plots samen. Tiny Kox, sinds jaar en dag senator namens de Socialistische Partij, is weliswaar geen lid van een coalitiefractie, hij is wel eigenwijs tot op het bot. Gecombineerd met het feit dat hij als lid van de oppositie een meerderheid achter zich heeft, maakt hem tot een tegenstander om rekening mee te houden.

Het politieke primaat ligt, zo leert ons de theorie over het twee­kamerstelsel, bij de Tweede Kamer. Dat zal Kox echter een zorg zijn. Hij diende onlangs, vlak nadat de Tweede Kamer minister Kajsa Ollongren had gesteund om verhuurders de mogelijkheid te geven de huren ook in coronatijd te verhogen, een motie in waarin het kabinet werd gevraagd die huren alsnog te bevriezen. Motie aangenomen en, uiteraard, een mogelijk conflict met het kabinet. Alsof Kox niet wist dat dat zou gebeuren.

Dient een kabinet een motie van de Eerste Kamer uit te voeren, ja dan nee?

Kox kan nu een mooi principieel punt maken. Dient een kabinet een motie van de Eerste Kamer uit te voeren, ja dan nee? Dat minister Zalm ooit in de Tweede Kamer vrolijk roepen kon dat de aangenomen motie niet zou worden uitgevoerd en daarmee de lachers op de hand kreeg voor deze mooiste grap ooit, wordt in dat deel van het parlement af en toe nog met het schaamrood op de kaken gememoreerd. Een parlement dat zich zo tandeloos laat maken… Maar heeft een motie van de Eerste Kamer evenveel gewicht als de Tweede Kamer net een mogelijke huurverhoging heeft goedgekeurd?

Natuurlijk mag ook van Kox een kabinet de Kamer laten weten een motie niet uit te voeren. Maar Zalm in de Tweede Kamer en Ollongren nu in de Eerste Kamer zouden in dat geval een conflict moeten hebben met álle Kamerleden, niet alleen van die van de oppositie. De wil van het parlement wordt immers niet uitgevoerd.

De uitleg van de VVD is echter wel heel bijzonder en een prachtig staaltje scheppend staatsrecht. Namens de liberalen stelt senator Eric van der Burg dat de wil van het parlement alleen niet wordt uitgevoerd als een besluit wordt genegeerd. Een door de Kamer aangenomen amendement bijvoorbeeld. Een motie is geen besluit, maar een uitgesproken mening, aldus deze creatieveling. En dus kan er bij het niet uitvoeren van die motie per definitie geen conflict zijn met het parlement.

Kox kreeg gisteren opnieuw een meerderheid. De senaat wil per se dat de huren bevroren worden. De minister kan nu weinig anders dan de confrontatie aangaan. Er worden dezer dagen nieuwe politieke verhoudingen geschapen.

Lex Oomkes is politiek commentator van Trouw en schrijft wekelijks een column. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden