De Franse president Emmanuel Macron staat de pers te woord in Brussel.

Brussel Stoelendans

De echte winnaar van de Brusselse banenbingo? Emmanuel Macron

De Franse president Emmanuel Macron staat de pers te woord in Brussel. Beeld AP

De Franse president Macron is de grootste winnaar bij de stoelendans om de Europese topfuncties. Hongarije, Polen en Tsjechië kraaien victorie, maar staan met lege handen.

Minister-president Mark Rutte is moe. En hoewel dat bijna nooit is af te lezen aan zijn gezicht of aan zijn immer energieke lichaamstaal, sijpelt die vermoeidheid soms door in zijn antwoorden. Die zijn dan nét wat rechter voor z’n raap dan toch al vaak het geval is.

Het is dinsdagavond iets na acht uur en we zijn aan het einde gekomen van een slopende, driedaagse Europese bijeenkomst over de topbenoemingen, waarbij Frans Timmermans naast de hoofdprijs greep. “Heeft u zich de kaas van het brood laten eten door de Hongaarse premier Viktor Orbán?”, wil de verslaggever van RTL Nieuws van de VVD-premier weten. En waar een beetje regeringsleider zich na zo’n vraag in allerlei ontwijkende bochten zou wringen, zegt Rutte op zo’n moment dus gewoon: “Ja.”

De campagne om Timmermans naar de post van het EU-commissievoorzitterschap te katapulteren, is mislukt, onder andere door het verzet vanuit de grote Oost-Europese landen. Die rekenen de Limburger keihard af op de kritiek die hij de afgelopen jaren heeft gehad op de kwaliteit van hun rechtsstaat. En op zijn migratie-beleid niet te vergeten.

Timmermans-missie

Rutte noemt het ‘bizar’ dat deze landen hun eigen kwalen kennelijk niet onder ogen willen zien en in plaats daarvan de dokter willen vervangen die deze kwalen heeft vastgesteld. “Maar door dat te zeggen, heb ik ze nog niet om.”

De analyse van de premier is echter dat de tegenwind uit het oosten niet doorslaggevend is geweest bij het mislukken van de Timmermans-missie. Die landen zouden, zelfs met Italië erbij, makkelijk kunnen worden overstemd, als raadsvoorzitter Donald Tusk het ten minste op een stemming zou laten aankomen.

De vraag is of dat waar is. In 2015 waren deze landen al eens via een gekwalificeerde meerderheidsstemming opzij geduwd. Dat gebeurde toen bij de beslissing om 160.000 asielzoekers via verplichte landenquota te verspreiden over de EU. Aan die verdeling bewaart niemand goede herinneringen, zelfs de voorstanders van die quota niet.

Het oostelijke verzet tegen Timmermans is zó principieel, dat het doordrukken van zijn benoeming de EU-top had laten ontploffen. De loopgraven konden dan voor de komende vijf jaar gegraven worden. Zo’n beslissing wilde Tusk ongetwijfeld niet op z’n geweten hebben.

Intussen kraaide Orbáns woordvoerder, Zoltan Kovacs, al victorie, lang voor de officiële bekendmaking van de voordracht van de Duitse minister Ursula von der Leyen als commissievoorzitter. Kovacs voerde voor het gemak ook maar even het woord voor de andere drie ‘Visegrad’-landen: Polen, Slowakije en Tsjechië. “In onze eenheid hebben de Visegrad-4 opnieuw blijk gegeven van onze groeiende kracht en onze invloed op de koers van de EU”, tweette Kovacs. “Na het verslaan van Manfred Weber hebben de premiers van de V4 ook Timmermans ten val gebracht.”

Lege handen

Het leedvermaak over het laten struikelen van de twee prominentste ‘spitskandidaten’ is bijna van de tweet af te scheppen. Vooral de nederlaag van Timmermans smaakt zoet in de Hongaarse regeringsgebouwen.

Zo bezien is het ‘oosten’, hoe weinig uniform ook, de grote winnaar van de stoelendans rond de topfuncties, ook al blijven de landen zelf met lege handen achter. Zelfs het voorzitterschap van het Europees Parlement, waarover gisteren de beslissing viel, valt niet toe aan iemand uit een oostelijke lidstaat. Dat gaat naar de Italiaan David Sassoli. Het lijkt onder anderen de Polen, Hongaren en Tsjechen weinig te deren. De scalp van Timmermans is voor hen een hoofdprijs.

De vraag is wel hoe lang ze die victorie zullen smaken. Er is geen enkele garantie dat het beoogde, 100 procent westerse supertrio in de komende Europese Commissie (Von der Leyen, Timmermans, Vestager) zich milder gaat opstellen tegenover mogelijke rechtsstaatschendingen. Ook wat betreft de commissie-inspanningen op migratiegebied valt weinig verandering te verwachten.

Bovendien dreigen de oostelijke lidstaten er slecht vanaf te komen bij de onderhandelingen komend jaar over de nieuwe meerjarenbegroting: er zal minder subsidiegeld voor hen zijn. Dit dankzij de economische inhaalslag die ze, vooral dankzij die vermaledijde EU, hebben gemaakt. Ook wordt mogelijk voor het eerst een link ingebouwd tussen de geldkraan en het respecteren van de rechtsstaat. Zo bezien zou de in oostelijke ogen geslaagde top-lobby wel­eens een pyrrusoverwinning kunnen blijken te zijn.

Macron

Grote winnaar van de marathontop is Emmanuel Macron. De Franse president heeft in zijn hervormingsdrang al de nodige nederlagen moeten slikken in Brussel, maar dit was zíjn top. Ga maar na: Macron was degene die de Timmermans-impasse doorbrak door met Von der Leyen op de proppen te komen. Hij kan bovendien ook zeer tevreden zijn met de nieuwe voorzitter van de Europese Raad, de Belgische premier Charles Michel: een bevriende Franstalige bovenbuur, bovendien een (ver) familielid van de Europese liberalen.

Frankrijk haalt met Christine Lagarde als nieuwe president van de Europese Centrale Bank bovendien een hoofdprijs binnen. En ook alle andere voordrachten (de Spanjaard Josep Borrell als buitenland-chef, en het koppel Timmermans/Vestager als hoogste vicevoorzitters van de Europese Commissie) zijn uitstekend te pruimen voor Macron. Alle voorgedragen personen spreken uitstekend Frans.

Maar Macron scoorde nog meer politieke punten. Zo zag hij ongetwijfeld tot zijn genoegen dat het hele systeem met de ‘spitskandidaten’ in Brussel zijn Waterloo vond. Hoewel: het is misschien nog niet helemaal dood, maar toch op z’n minst zwaargewond. De Franse president geldt als een van de grootste tegenstanders van deze methode om de commissievoorzitter aan te stellen volgens een omstreden spelregel uit de koker van het Europees Parlement.

Dat parlement werkte dit keer trouwens verwoed mee aan het verwonden van zijn eigen stokpaard, want geen enkele spitskandidaat kon er op een meerderheid rekenen.

Verder was Macron, al dan niet bewust, medeverantwoordelijk voor het zaaien van tweespalt binnen de machtigste politieke familie in Brussel, de christen-democratische Europese Volkspartij (EVP). Macron was de mede-architect van de zogeheten Osaka-deal, waarin Timmermans afgelopen weekeinde opeens op kop kwam te liggen voor het commissievoorzitterschap. Die deal verdeelde de EVP tot op het bot en zette de premiers van kleinere landen als Ierland en Kroatië op tegen hun machtige leider Angela Merkel.

Echte verliezers

Het was geen verheffend schouwspel wat de EVP’ers op de top lieten zien. Het christen-democratische machtsblok volgde sinds afgelopen najaar al een raadselachtig parcours, om te beginnen met de spitskandidatuur van de Beierse Europarlementariër Manfred Weber. Dat is een buitengewoon sympathieke en politiek kundige CSU’er met een imposant netwerk in EVP-kringen, maar van meet af aan was duidelijk dat zijn gebrek aan bestuurlijke ervaring hem parten zou gaan spelen bij de de Europese regeringsleiders. Pas op het allerlaatste moment liet de EVP hem vallen, om er alsnog met het commissievoorzitterschap vandoor te kunnen gaan, in de persoon van Von der Leyen.

Zo zou je de EVP zowel onder de winnaars als de verliezers kunnen scharen. Echte verliezers zijn de sociaal-democraten. Zowel het voorzitterschap van de Europese Commissie als dat van de Europese Raad gaat aan hun neus voorbij, terwijl ze toch echt de tweede partijfamilie binnen de EU zijn. De functie van buitenland-coördinator – de Spaanse PSOE-minister Josep Borrell volgt Federica Mogherini op – is wel een heel magere pleister op de diepe Timmermans-wonde. Datzelfde valt te zeggen over het voorzitterschap van het Europees Parlement.

Tsja, het Europees Parlement. Vijf jaar geleden liep het eerste spitskandidatenexperiment nog goed af, met de benoeming van Jean-Claude Juncker. De hoop dat dit democratisch bedoelde idee nu een succesvolle tweede editie zou krijgen, ligt aan diggelen. Dat betekent prestigeverlies voor dit parlement, maar, nog elementairder: dat voedt de onzekerheid en de euroscepsis bij de kiezers, die eind mei in veel grotere aantallen dan voorheen naar de Europese stembus trokken.

In hoeverre ze daarheen gelokt werden door de spitskandidaten, zullen we nooit precies weten. Maar het parlement staat nu voor de taak om, het liefst in innige samenwerking met de lidstaten, voor de verkiezingen van 2024 met een (transnationaal?) kiessysteem te komen waarbij de kiezers weten wat er met hun stem gebeurt.

Lees ook:
Frans Timmermans niet, Ursula von der Leyen wel voorgedragen als EU-commissievoorzitter
Het is vaker gebeurd, en het gebeurt nu weer: de nieuwe voorzitter van de Europese Commissie wordt iemand met wie bijna niemand rekening heeft gehouden. Niet Frans Timmermans, maar de Duitse defensieminister Ursula von der Leyen is na een lange en veelbewogen reeks vergadersessies door de 28 regeringsleiders uit de hoge hoed getoverd als opvolger van Jean-Claude Juncker. 

Geen opvolger van Merkel, wel een tweede kans voor de CDU-politica Ursula von der Leyen
Voor de 60-jarige Ursula von der Leyen, de huidige minister van defensie van Duitsland, is een vertrek naar Brussel eigenlijk een terugkeer. Ze werd er geboren

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden