Dualisme

De coalitie belooft de achterkamers te mijden – maar kunnen de vier partijen zich wel beheersen?

In de fractievergadering van het CDA draagt Wopke Hoekstra het fractievoorzitterschap over aan Pieter Heerma. Beeld Bart Maat, ANP
In de fractievergadering van het CDA draagt Wopke Hoekstra het fractievoorzitterschap over aan Pieter Heerma.Beeld Bart Maat, ANP

Jan Paternotte is de nieuwe fractievoorzitter van D66. Hem wacht, samen met de collega’s van VVD, CDA en ChristenUnie, de moeilijke taak om het beloofde dualisme waar te maken.

Bart Zuidervaart

Op dinsdagmiddagen kwamen ze samen, de vier fractievoorzitters van de coalitie. In de werkkamer van VVD’er Klaas Dijkhoff namen ze de week door en maakten ze onderling afspraken. Zo werd in 2020 het verbod op consumentenvuurwerk niet in de vergaderzaal van de Tweede Kamer beklonken, maar daar, in de beslotenheid van de kamer van Dijkhoff.

De fractievoorzitter van de ChristenUnie, Gert-Jan Segers, kijkt daar met enige gêne op terug. Over die vuurwerkdeal zei hij eerder in deze krant: “Als je iets aan dualisme had kunnen overlaten, aan het oordeel van de Kamer, dan was dit het. En toch was er een onbedwingbare neiging om het in kleine kring af te tikken.”

Onder Rutte IV moet het anders, zo heeft de premier stellig aangekondigd. Hij presenteerde in mei vorig jaar ‘radicale ideeën’ voor een andere bestuurscultuur. Eén daarvan: het debat uit de achterkamers halen en terugbrengen naar het parlement.

Tanden laten zien

Een cruciale rol is de komende jaren weggelegd voor de fractievoorzitters van de coalitie. Segers had die functie ook tijdens de vorige regeerperiode; hij weet uit ervaring dat coalitieleden het liefst de hele dag met elkaar bellen en appen om eventuele conflicten in de kiem te smoren. Maar de CU-leider heeft ook op gezette tijden de coalitiegenoten zijn tanden laten zien, bijvoorbeeld rond de afschaffing van de dividendbelasting en de opening van vliegveld Lelystad.

De D66-fractie koos dinsdag Jan Paternotte uit haar midden als nieuwe voorzitter. Hij was eerder raadslid en fractieleider in Amsterdam; sinds 2017 is hij Tweede Kamerlid. Het afgelopen jaar viel hij op tijdens de coronadebatten vanwege kritiek op het kabinet, dat in zijn ogen talmt met noodzakelijke besluiten. Paternotte zei dinsdag dat hij ‘de debatten met open vizier’ ingaat, als signaal dat hij zich niet op voorhand wil committeren aan allerlei coalitieafspraken.

Bij de VVD blijft Sophie Hermans fractievoorzitter. Interessant wordt om te zien hoe kritisch de fractie zich de komende tijd gaat opstellen onder haar leiding. Hermans heeft niet alleen mee onderhandeld over het regeerakkoord, ze was jarenlang de politiek assistent van premier Rutte.

Pieter Heerma heeft bij het CDA het fractievoorzitterschap overgenomen van Wopke Hoekstra, een functie die hij eerder bekleedde (tussen 2019 en 2021). Voor Heerma geldt eveneens dat hij mede-architect van het regeerakkoord is, voor Segers overigens ook.

Oppositie krijgt ruimte om mee te beslissen

Kabinet en coalitie beloven dat de oppositie de komende jaren ruimte krijgt om mee te beslissen. Hoeveel ruimte precies blijft afwachten. Heerma ziet ‘een spanningsveld’ omdat het CDA ‘kritisch moet controleren’ of het coalitieakkoord naar behoren wordt uitgevoerd, en anderzijds ‘dualistisch moet zijn bij dingen die opkomen die je niet verwacht’.

In ieder geval is het reguliere maandagochtendoverleg, tussen premier, vicepremiers en fractievoorzitters van de coalitie, geschrapt. De afgelopen jaren werd op die momenten in de kamer van Hugo de Jonge iedere plooi gladgestreken en de koers uitgezet. Die besloten overleggen, zonder notulen, overvleugelden zelfs de ministerraad.

Jan Peter Balkenende schafte aan het begin van zijn premierschap het zogeheten ‘torentjesoverleg’ af, dat zijn voorgangers gebruikten voor coalitieberaad. Maar het besloten overleg keerde al snel terug, omdat ook Balkenende de behoefte voelde ‘om de klokken gelijk te zetten’. Dat gevoel zal onder Rutte IV niet anders zijn. De vraag blijft: kunnen VVD, D66, CDA en ChristenUnie zich dit keer wel beheersen?

Lees ook:

Wat zoekt Wopke Hoekstra op het ministerie van Buitenlandse Zaken?

Waarom kiest Wopke Hoekstra voor het ministerschap van buitenlandse zaken, terwijl hij ook nog vicepremier in Rutte IV is, en als partijleider het CDA verder op de rails moet krijgen?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden