Interne crisis D66

De brandende kwestie op de ledenbijeenkomst van D66: wanneer komt nou die andere partijcultuur?

null Beeld Fadi Nadrous
Beeld Fadi Nadrous

Het is onrustig bij D66. Kritische leden willen een minder harde partijcultuur. Het is dit weekend aan het partijbestuur en Sigrid Kaag om die onrust te bezweren op een ledenbijeenkomst.

Wilma Kieskamp

In de tijd dat Patrick Sonneveldt raadslid en fractievoorzitter was in Deventer, jaren geleden, was D66 nog een kleine partij. Als hij een vraag had voor de fractie van de Tweede Kamer stuurde hij een mailtje. Als hij iemand nodig had binnen de top van de partij pakte hij de telefoon. D66 was een overzichtelijke club van mensen die elkaar goed kenden.

“Er is flink wat veranderd”, zegt Sonneveldt (48). Tegenwoordig leidt hij het ‘alumninetwerk’ binnen de partij, oud-bestuurders die hun ervaring inzetten voor onder andere het begeleiden van nieuw talent. Daarnaast is hij nauw betrokken bij de commissie nieuw leiderschap binnen D66, die praat over de partijcultuur.

Die partijcultuur moet volgens veel leden dringend veranderen. Het is de brandende kwestie op een speciale ledenbijeenkomst zondag. Het partijbestuur en politiek leider Sigrid Kaag moeten daar de onrust zien te bezweren die ontstond na recente onthullingen dat een prominente D66’er zich schuldig maakte aan grensoverschrijdend gedrag.

Signalen die Sonneveldt in de voorbereiding hoorde van leden in het land zetten hem aan het denken. Bijvoorbeeld over de vraag of de Haagse partijtop tegenwoordig nog wel zo benaderbaar is voor de ‘gewone’ D66’ers als die iets kwijt willen.

“Het is een veel grotere partij geworden. Hiërarchischer ook. Als nieuwe raadsleden een mailtje sturen naar de fractie in de Tweede Kamer, is het helemaal niet zeker of er antwoord komt.” Veel leden in het land vragen om meer benaderbaarheid, hoort Sonneveldt. “Ze vinden de afstand tussen de top en de basis te groot geworden. We moeten uit de bubbel. Hoe zorg je dat iederéen eerlijke toegang heeft?”

Veiligheid binnen de vereniging

Het is onrustig binnen D66. Voor het eerst sinds Kaag aantrad als politiek leider maakt de partij een interne crisis door. Bijna achthonderd leden vroegen onlangs per open brief zowel het partijbestuur als Kaag of D66 nog wel ‘een vereniging is die veilig is voor iedereen’.

Aanleiding is de zaak rond een prominente partij-adviseur. Hij had een relatie met een vrouw die werkte bij de partij. Toen zij de relatie verbrak, stalkte hij haar met telefoontjes en mail die – gaf hij onlangs toe – ‘dreigend’ konden overkomen. De man is onlangs alsnog uit de partij gezet. Het partijbestuur en Kaag moeten zondag het vertrouwen terug zien te winnen bij de achterban, in de eerste plaats over de vraag hoe ze zijn omgegaan met de vrouw. Veel leden zijn verontwaardigd dat het partijbestuur jarenlang geen stappen ondernam na meldingen door het slachtoffer. Op een chaotische persconferentie maakte partijvoorzitter Victor Everhardt onlangs excuses en betuigde ook Kaag ‘ten diepste spijt’, vooral over haar zakelijke toon tegen de vrouw.

Op de speciale bijeenkomst kunnen leden stoom afblazen en zullen het partijbestuur en Kaag alsnog nadere uitleg geven waarom er nu opeens wel stappen volgden tegen de man.

Meer zeer over het functioneren

Maar in het verlengde daarvan komt nu ook ander zeer naar boven over de manier waarop D66 functioneert en omgaat met eigen mensen. Op de uitpraatsessie van zondag zal het ook gaan over de vraag hoe D66 is omgegaan met andere meldingen over sociale onveiligheid, waaronder klachten die variëren van opdringerig geflirt tot denigrerende opmerkingen.

Hoewel het vooral het partijbestúur was dat faalde, zullen de ogen vooral gericht zijn op politiek leider Sigrid Kaag. Met haar als het gezicht van de partij hadden veel leden een doortastender optreden verwacht. Vooral haar toon zal ertoe doen: met welke woorden gaat zij de achterban overtuigen dat de interne veiligheid op orde komt?

Afgaand op het aantal aanmeldingen lijkt de onrust af te vlakken. Kaag staat zeker niet in een tot de nok gevulde congreszaal; er worden circa 250 leden verwacht.

Eigenlijk gaat het zondag over een veel bredere vraag: wordt D66 onder Kaag een andere partij dan eerder, qua eigen functioneren? Veel kiezers herinneren zich nog de verkiezingsboodschap over een inclusiever en gelijker Nederland. Ook D66 zelf zou van kleur en sfeer veranderen, dat was expliciet onderdeel van die belofte. Minder de strakke yuppenpartij, meer een partij waar verschillende mensen zich thuis moeten kunnen voelen.

Testcase voor nieuw leiderschap

Voor kritische leden is de sociale veiligheid binnen de partij de testcase voor ‘nieuw leiderschap’. Hoe gaat D66 om met vrouwen in de partij? Luistert de partijtop serieus naar kritiek van D66’ers met bijvoorbeeld Turkse, Marokkaanse, Surinaamse wortels?

null Beeld Fadi Nadrous
Beeld Fadi Nadrous

Wat de kwestie zo explosief maakt, is dat D66 de groei van de afgelopen jaren vooral te danken heeft gehad aan twee groepen: vrouwen en jongeren. Dankzij hun toeloop telt de partij nu bijna 32.000 leden. Op de lijst voor de Tweede Kamer en de gemeenteraden stonden meer kandidaten met een biculturele achtergrond op verkiesbare plaatsen. Het leidt tot een roep om cultuurverandering en een andere sfeer in de partij.

De discussie gaat allang niet meer alleen over de ene zaak rond de weggestuurde partijprominent, zegt ook oud-raadslid Sonneveldt. “Veel leden in het land willen een andere bestuurscultuur. Het wordt tijd dat we het eens over onszelf hebben. We moeten terug naar de kern.” Leden eisten eerder al op een congres meer duidelijkheid over wat ‘nieuw leiderschap’ in de praktijk gaat betekenen voor de eigen partij, na de verkiezingsbeloftes van Kaag.

De ‘mannetjescultuur’ uit het tijdperk van Pechtold

Er klinkt bijvoorbeeld onvrede over de strakke manier waarop D66 vanuit Den Haag lange tijd is geleid, top-down, met veel macht bij een kleine kring van oudgedienden. Sonneveldt: “Waarom zitten de ministers en Kamerleden op de eerste rij bij een congres, en de leden achterin? Gooi het door elkaar, stelde iemand voor. Persoonlijk hoop ik dat er discussie komt over de rol van spindoctors en marketing, vooral ook búiten verkiezingstijd. Die rol is te groot. Ook dat drukt zijn stempel op de partijcultuur. We missen daardoor de kans om vanuit een bepaalde zachtheid te reageren als er zaken misgaan, we schieten snel in het defensief.”

De strakke hand is nog een erfenis uit het tijdperk van Alexander Pechtold. D66 staat voor de vraag of er afscheid genomen wordt van zijn stijl van werken, die nog steeds zijn sporen nalaat. Pechtold concentreerde veel macht bij zichzelf en de fractie en liet zich adviseren door een kleine groep vertrouwelingen. Deze ‘presidentialisering’ van de partij was ooit zijn remedie om de partij weer te disciplineren en op te bouwen toen die twintig jaar geleden op sterven na dood was.

D66 had daardoor ook een ‘mannetjescultuur’, wordt binnen de partij tegenwoordig erkend. De kleine oppositiepartij die zich in de kijker probeerde te spelen met slimme onderhandeltactieken en handige pr-profilering. Dat ging met veel theater. Nog steeds zitten veel van Pechtolds oude vertrouwelingen op sleutelposities. Het partijbestuur had de facto weinig echte macht; die lag bij de fractie.

Dat die cultuur soms hard kan zijn als de wensen van de partijtop verdedigd moeten worden, was bijvoorbeeld vorig jaar nog te zien toen er een nieuwe partijvoorzitter werd gezocht. Het Enschedese oud-raadslid Janarthanan Sundaram meldde zich als kandidaat, maar kreeg te maken met openlijke tegenwerking. Er kwam een advies dat leden niet op hem moesten stemmen. Hij paste niet ‘in het profiel’.

Wie gaat de kar van de verandering eigenlijk trekken?

Kaag leidt de partij al wel anders dan Pechtold, zeggen veel D66’ers. Ze laat veel ruimte aan anderen. Met het dagelijks reilen en zeilen in de partij bemoeit ze zich weinig. Kaag wil de verantwoordelijkheden meer spreiden en leidt meer op afstand. Het betekende dat ze zich relatief afzijdig hield bij de afhandeling van de klacht tegen de prominente partij-adviseur. Ze gelastte wel een onderzoek, maar de beoordeling legde ze bij het partijbestuur dat verantwoordelijk is voor de interne organisatie. “Ik ben de politieke leider”, aldus Kaag. Maar in dat vacuüm dat is ontstaan is nog veel onduidelijk: als anderen steken laten vallen, springt zij dan alsnog in? Wie gaat de kar van de verandering eigenlijk trekken? Vooral op dat punt zal Kaag de achterban op de ledenbijeenkomst moeten geruststellen.

Ook het bestuur had goede voornemens de partijcultuur opener te maken, maar slaagde daar nog niet in. Anne-Marie Spierings, tot afgelopen najaar de partijvoorzitter, erkende onlangs dat er te weinig voortgang mee is geboekt. Zij had “veel meer willen bereiken met de verandering van de cultuur”.

Michiel Scheffer, oud-gedeputeerde in de provincie Gelderland, ondertekende de protestbrief, maar is tegelijkertijd voorzichtig optimistisch. “Onder Sigrid Kaag zijn gelijke kansen al veel centraler komen te staan. Ook Rob Jetten draagt dat heel duidelijk uit. Er is echt wel iets gaande”, zegt hij. “Waar het nu om gaat is hoe D66 organisatorisch meeverandert.”

Toen de partij groeide is er een professionaliseringsslag gemaakt, zegt de Nijmeegse oud-gedeputeerde. “Maar dat heeft wel gezorgd voor een killere cultuur. De selectie bij D66 kon vaak best hard zijn. Er lag een deken van Leidse corpscultuur over ons heen, met veel show en hard botsen. Ik chargeer, maar dat is wel onze achilleshiel. Bij de lokale afdelingen gaat het beter. Daar is het heel gemoedelijk en kan iedereen meedoen.” In zijn woonplaats Nijmegen zag hij hoe bij optredens van Kaag de zaal opeens minder ‘wit’ oogde dan anders bij D66. “Zij trekt een nieuw publiek, onder wie ook meer allochtone vrouwen. Dan wil je wel dat die zich thuis voelen en gelijke kansen ervaren.”

‘Discriminatie en racisme bespreekbaar maken’

Volgens Anouschka Biekman, D66-raadslid in Schiedam, is de discussie over de partijcultuur ook gekoppeld aan de discussie over meer diversiteit in de partij. “Een veilige sociale omgeving gaat niet alleen over de vraag of vrouwen zich veilig voelen. Dat is natuurlijk veel breder. Dat gaat over hoe er met alle soorten leden wordt omgegaan, ook met leden met een biculturele achtergrond, ook met mensen met een fysieke beperking.”

Het moet daarbij ook gaan over hoe pijnlijke onderwerpen bespreekbaar te maken, zoals discriminatie en racisme binnen de partij, zegt Biekman (41), een van de nog relatief weinige zwarte vrouwen die politiek actief is binnen D66. Ze is voorzitter van het diversiteitsnetwerk binnen de partij. “De enige manier is door als partij echt diverser te worden op alle niveaus. Dus niet alleen meer kleur op de kandidatenlijsten. Maar ook een betere afspiegeling in het bestuur en bij degenen die selecteren wie trainingen en opleidingen krijgen. De eerste stappen zijn gezet, maar we zijn er nog niet.”

Biekman verwacht van het partijbestuur en Kaag op de ledenbijeenkomst dit weekend ‘open en eerlijke antwoorden’ op wat er is misgegaan in de zaak van de vrouw die slachtoffer werd van grensoverschrijdend gedrag. “En dan vooruit en echt werken aan nieuw leiderschap en een veilige partijcultuur. Want we moeten de partij zijn die hierin voorop loopt.”

Ook in Brussel rommelt het

Met de ledenbijeenkomst in het verschiet zaait een integriteitskwestie rondom Europarlementariër Samira Rafaela tweedracht. Medewerkers hebben hun beklag gedaan over machtsmisbruik en pestgedrag door de politicus. Daardoor gaan delegatieleider Sophie in ‘t Veld en Rafaela elk hun eigen weg, bevestigen bronnen vrijdag na berichtgeving van NRC. Lees hier verder. (Redactie)

Lees ook:

De stijl van leiderschap van Sigrid Kaag

Waarom greep Sigrid Kaag zelf niet in na grensoverschrijdend gedrag binnen D66? Kaag laat veel in de partij over aan degenen die er in haar ogen de verantwoordelijkheid voor dragen. Zij volgt hun besluiten. Die stijl van leiderschap wordt nu getest.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden