ColumnDemocratie

De Amerikaanse democratie is dicht bij de nachtmerrie

Elk staatsbestel draagt een natuurlijke ondeugd in zich, schreef Alexis de Tocqueville, die met zijn boek ‘Over de democratie in Amerika’ uit 1835 de vader van het nog altijd groeiende aantal Amerika-kenners in de Oude Wereld mag worden genoemd.

De Franse denker zag in de nog jonge democratie als voornaamste zwakte dat de president gemakkelijk een speeltuig kon worden van de meerderheid van het volk. Dat kwam in zijn ogen door de mogelijkheid van herverkiezing. Het moment van afrekenen vond hij op zich aantrekkelijk: een slechte president kon worden weggestuurd, een president die zijn leiderschap had bewezen kon door. Het zou zelfs bizar zijn, erkende Tocqueville, als je een land die kans zou ontnemen. Toch vond hij deze voordelen niet opwegen tegen het grote nadeel, de kans op verval van het staatsbestel.

Zijn blik werd op dit punt sterk bepaald door zijn aarzelingen over de democratie. Hij beschreef deze staatsvorm later als ‘een olifant die je moet leren berijden, anders word je erdoor verpletterd’. Zijn redenering was dat de intriges en corruptie, die hij als de natuurlijke ondeugden van gekozen bestuurders beschouwde, door de mogelijkheid van herverkiezing nog oneindig zouden toenemen. Een president zou zich alleen nog maar daar mee bezighouden, het bestuur verwaarlozen en met machinaties en benoemingen louter nog zijn eigen belang dienen en niet dat van de natie. Het gevolg: ‘De politieke moraal van het volk gaat achteruit en vaderlandsliefde wordt vervangen door handigheden’.

Hij vond het van genialiteit getuigen dat de stichters van de nieuwe republiek het bestel tegen zo’n fatale wisselwerking hadden bewapend door het scheiden van de machten. Het vetorecht over wetten van het Congres gaf de president een onafhankelijke positie. Maar de stichters hadden de grote macht van de president weer tenietgedaan door de mogelijkheid van de herverkiezing, die hem zou blootstellen aan de grillen en eisen van de meerderheid. Kort gezegd: de democratie zou niet een leider scheppen, maar een volger en uiteindelijk aan zichzelf te gronde gaan. Het is wel duidelijk dat Tocqueville royaal oog had voor het menselijk tekort. Niet zo vreemd, hij reisde naar Amerika met het suizen van de guillotine bij wijze van spreken nog in de oren. De geschiedenis heeft zijn sombere perspectief, over de hele lijn genomen, gelogenstraft. De democratie is levensvatbaar gebleken, heeft zware tijden gekend, maar is steeds weer overeind gekomen.

De wetmatigheden die een staatsbestel naar zijn aard meebrengt, hebben zich in allerlei vormen voorgedaan, ten goede en ten kwade. De checks and balances die de stichters van de Amerikaanse republiek aanbrachten, zijn niet perfect, maar komen ten diepste voort uit de gedachte dat macht moet worden beperkt. George Washington, de eerste president van de Verenigde Staten, trad na acht jaar uit eigen beweging af om het beslissende verschil te markeren tussen de Amerikaanse democratie en het Europa van de voor het leven gekroonde vorsten.

Anders dan Tocqueville suggereerde dwong de Grondwet hem niet daartoe. Je kunt zeggen dat zijn terugtreden was ingegeven door de politieke deugd die een democratie vraagt, en misschien ook wel voor een deel door vermoeidheid. Tegen zijn opvolger John Adams zei hij na diens verkiezing: ‘Wie van ons tweeën is het gelukkigst, denkt u?’ Ik zie het Trump nog niet aan Biden vragen. Het maximum van twee termijnen is pas eind jaren veertig aan de Grondwet toegevoegd.

Machtsbehoud is een sterke drijfveer in de politiek. Een democratisch bestel alleen is niet genoeg om dat verschijnsel in de menselijke natuur te beteugelen. Als vorm van beschaving kan de democratie niet zonder fatsoen en integriteit, waardoor de regel van een vreedzame overdracht van de macht na verkiezingen als vanzelf spreekt. Deze gratie in de vuurlinie, zoals Hemingway het omschreef, is de huidige president vreemd.

Zijn optreden heeft laten zien hoe kwetsbaar een democratie is zonder politieke deugd. In de precaire toestand waarin het bestel is beland zie je veel terug van wat Tocqueville twee eeuwen terug voorzag. Met dit akelige verschil: intriges en corruptie suggereren nog een besef van wat recht en waar is, Trump schoffeerde met onbewezen beschuldigingen van stemfraude openlijk de Amerikanen die aan de democratie zijn toegewijd, zoals de tienduizenden vrijwilligers die de stemmen telden. Op zich niet onverwacht. Al vanaf de eerste dag in het Witte Huis heeft Trump met zijn ‘alternatieve feiten’ afstand genomen van wat in het Engels de ‘common ground’ heet. Daarmee heeft hij de nachtmerrie van Tocqueville angstwekkend dicht bij de werkelijkheid gebracht.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden