De Rotterdamse Schieweg tijdens de avondklok.

ReconstructieAvondklok

Dat de avondklok kon sneuvelen, voorzag niemand

De Rotterdamse Schieweg tijdens de avondklok.Beeld Otto Snoek

Al maanden sprak het kabinet over een avondklok. Toch is iedereen verrast als de rechter hem dinsdag van tafel veegt.

Gevoelsmatig is het een eeuwigheid geleden. Eind september, na een zorgeloze zomer waarin het coronavirus een langzame maar onmiskenbare opmars maakte, grijpt het kabinet voorzichtig in. Tijdens een persconferentie kondigen premier Mark Rutte en zorgminister Hugo de Jonge aan dat mensen nog maar drie gasten thuis mogen uitnodigen. Ook moeten cafés om 21 uur in plaats van 22 uur sluiten. Toenmalig PvdA-leider Lodewijk Asscher smaalt dat het weinig voorstelt,pomdat ‘het laatste rondje in de kroeg geschrapt wordt’. Rutte zal later erkennen dat dit maatregelenpakket bij nader inzien strenger had gemoeten.

De volledige lockdown die in december in zou gaan is dan nog ver weg, de hoop is dat het niet zover hoeft te komen, maar ten tijde van deze ingrepen ligt voor het eerst wel al een ‘on-Nederlands middel’ op tafel: de avondklok. In het advies van 28 september schrijft het Outbreak Management Team (OMT) dat het kabinet aanvullende beperkingen ‘achter de hand’ moet houden: “Dit betreft (...) het instellen van een (regionale) avond- en nachtklok.”

Splijtzwam

De avondklok zal in de maanden daarna ­vaker terugkeren in de OMT-adviezen. Hij verwordt tot een splijtzwam in het kabinet. Rutte, De Jonge en Tamara van Ark (medische zorg), de drie ministers die het meest betrokken zijn bij de coronabestrijding, zijn voor. Een groot deel van de ministersploeg voelt niets voor het zware middel, het doet hen denken aan de Tweede Wereldoorlog. De ‘economische’ ministers Wiebes, Hoekstra en Koolmees proberen juist manieren te vinden om de samenleving weer enigszins te openen. Zij, en minister Ollongren van binnenlandse zaken, vinden dat er eerst een goede onderbouwing moet komen van het potentiële effect van de beperking. Bovendien wordt de avondklok vooral genoemd om illegale feestjes te voorkomen. De hele bevolking binnenhouden om een paar jongeren te weerhouden van het vieren van een feestje, gaat veel ­ministers te ver.

Ook minister Ferd Grapperhaus van justitie, die hem zal moeten invoeren, is fel gekant tegen de avondklok. Het zijn de weken dat Rutte steeds weer moet uitleggen waarom al het geruzie uit de ministerraad uitlekt.

Begin november treedt wat ontspanning in. De coronacijfers dalen, na een aantal ­forse ingrepen, zoals de volledige sluiting van de horeca, bioscopen en theaters.

Coronawet

Tegelijkertijd groeit in het kabinet het besef dat er meer nodig is dan in de eerste golf om het virus eronder te krijgen. Nederlanders zijn minder geneigd zich aan de maatregelen te houden. Tijdens de zondagse praatsessies in het Catshuis signaleren de ministers dat de maatregelen ‘botter’ moeten worden: er zijn steeds hardere ingrepen nodig om het gewenste effect op de besmettingscijfers te bereiken.

De meest ingrijpende scenario’s gaan over tafel om het beperken van contacten af te dwingen, blijkt uit later vrijgegeven stukken uit de Catshuissessies. De ministers ­bespreken internationale voorbeelden van lockdowns, zoals die in Frankrijk, Nieuw-Zeeland en Ierland. Onderdeel daarvan is een plicht om in de eigen woonplaats te blijven. Dit ‘verbod op aanwezigheid buiten de eigen woonplaats’ valt juridisch te regelen onder artikel 8 van de Wet buitengewone bevoegdheden burgerlijk gezag (Wbbbg), blijkt uit een presentatie van het ministerie van veiligheid en justitie, een wet die de overheid in noodsituaties zeer ingrijpende bevoegdheden geeft. Volgens het ministerie volstaan de Tijdelijke wet maatregelen Covid-19 (de coronawet) en de Wet publieke gezondheid niet voor het invoeren van zo’n zwaar middel. De ministers in het Catshuis zijn eensgezind: zo’n plicht om in de eigen gemeente te blijven is ‘buitenproportioneel’: “Hiervoor gelden dezelfde, zoniet zwaardere bezwaren als voor een avondklok.” Alleen al het handhaven zou een ramp worden. Discussies als die over een verbod voor het bezoeken van andere gemeenten, hebben wel een bijeffect. Door het bespreken van dergelijke paardenmiddelen lijkt een avondklok ineens een stuk minder ingrijpend.

Willem Engel van protestgroep Viruswaarheid bij het gerechtshof in Den Haag na afloop van het hoger beroep over het opheffen van de avondklok.  Beeld ANP
Willem Engel van protestgroep Viruswaarheid bij het gerechtshof in Den Haag na afloop van het hoger beroep over het opheffen van de avondklok.Beeld ANP

In die periode begint het ministerie van justitie de avondklok uit te werken. Het middel zal geregeld terugkeren in presentaties van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid in het Catshuis. Elke keer wordt daarbij vermeld dat die onder de Wbbbg moet vallen. De in oktober aangenomen coronawet is dan al een gepasseerd station.

Daarin speelt mee dat de aanloop naar de coronawet nogal tumultueus verliep. De eerste versies, die nog voor de zomer naar de Tweede Kamer werden gestuurd, werden door het parlement, advocaten en de Raad van State veel te zwaar bevonden. Het kabinet kon vergaand in burgerlijke vrijheden ingrijpen, onder meer door te handhaven achter de voordeur. Ook duurde de wet meteen een jaar, wat veel te lang werd gevonden. Het kabinet kwam aan de kritiek tegemoet. De werkingsduur en sommige elementen, zoals het handhaven achter de voordeur en de corona-app werden eruit gehaald.

In alle rust

Door de forse kritiek vanuit de Tweede Kamer redeneert het kabinet dat een avondklok ook te ingrijpend zal worden bevonden om in de wet op te nemen. Dat verandert niet als het middel steeds vaker wordt besproken in het Catshuis. Sinds de rechter dinsdag de avondklok van tafel veegde, vraagt iedereen waarom de coronawet niet gebruikt is voor de avondklok, zegt een bron rond het kabinet. Maar voor die wet moet elk onderdeel eerst goedgekeurd worden door het parlement. En dat terwijl er een wet bestaat voor een avondklok, redeneerde het kabinet: de Wbbbg.

Daarbij, zegt een andere bron, koos het kabinet juist voor de Wbbbg, omdat de coronawet een spoedwet is, die met stoom en kokend water langs de Raad van State en door de Tweede en Eerste Kamer geloodst. “Als je een maatregel neemt die democratisch en maatschappelijk zo ingrijpend is als een avondklok, dan kun je die beter onderbrengen in een wet van een speciaal karakter die onder andere omstandigheden en in alle rust tot stand is gekomen.” Daarom dus de Wbbbg. De ironie achteraf is uiteraard, dat de rechter vonniste dat er genoeg tijd was om de avondklok in alle rust te bespreken, waardoor de zware Wbbbg níet geschikt is. Dat het kabinet als een soort geste de avondklok vooraf voorlegde aan de Tweede Kamer, terwijl dit voor de Wbbbg niet noodzakelijk is, sterkte de rechter alleen maar in dit oordeel.

Als de invoering van de avondklok half ­januari echt realistisch wordt, is van verzet in het demissionaire kabinet geen sprake meer. Het land is al in lockdown en toch loopt het aantal besmettingen maar mondjesmaat terug. Bovendien doet RIVM-hoofd infectieziekten Jaap van Dissel in het Catshuis een emotioneel appel op het kabinet om een avondklok in te voeren. De Britse variant is in opkomst en Van Dissel haalt de uitspraken van de Britse premier Boris Johnson aan dat die mutatie mogelijk 70 procent besmettelijker is.  Als dat klopt, dan heeft Nederland een groot probleem, zegt Van Dissel. De oproep van de anders zo onderkoelde Van Dissel, in combinatie met zijn zorgwekkende presentatie, overtuigt alle aanwezigen. Wel wil het kabinet een ­extra onderbouwing voor de avondklok.

Die onderbouwing komt op 19 januari. Het OMT noemt Franse cijfers, waar het instellen van de avondklok – in combinatie met een verplichting tot thuisblijven – leidde tot een reductie van 8 tot 13 procent van het reproductiegetal. Dat overtuigt ook de ministers voor wie de onderbouwing van de avondklok eerder ontbrak definitief. Een aantal van hen hoopt ook dat een avondklok op termijn wellicht weer andere versoepelingen mogelijk maakt, zoals de gedeeltelijke heropening van scholen of winkels.

Kees van der Staaij (SGP) tijdens het debat in de Tweede Kamer over de nieuwe spoedwet voor de avondklok.  Beeld ANP
Kees van der Staaij (SGP) tijdens het debat in de Tweede Kamer over de nieuwe spoedwet voor de avondklok.Beeld ANP

De Tweede Kamer vergadert op 21 januari een hele middag over de avondklok. Het ­debat gaat vooral over de wenselijkheid van een avondklok en of die een half uur eerder of later moet ingaan. Dat overstemt de vragen over de proportionaliteit en de juridische onderbouwing van het instrument. Die komen vooral van SGP-fractievoorzitter Kees van der Staaij, de nestor en het juridisch geheugen van de Kamer: “Deze maatregel komt niet uit de coronawet, maar er wordt nu een wet van stal gehaald die een soort erfenis uit de Koude Oorlog is en primair bedoeld is om oproer te bestrijden en de openbare orde te bewaken. Een noodwet waarvan ook nog lijkt dat er een soort noodprocedure wordt gebruikt.”

Tijdens het debat over de verlenging van de avondklok, in februari, komt Van der Staaij met vergelijkbare bezwaren. Dan ligt er ook een advies van de Raad van State, dat op de tekortkomingen van de Wbbbg wijst: als de avondklok echt zo urgent is, hoort de Kamer pas ná invoering erover te debatteren.

Ontdaan

Toch is er op dinsdag niemand die voorziet dat de rechter in Den Haag de avondklok van tafel zal vegen. “We hadden wel gehoord dat er een rechtszaak was”, zegt een kabinetsbron, “maar het beeld was: we gaan gewoon winnen.” Actiegroep Viruswaarheid spande al twaalf zaken aan, waarvan het er tot dan toe slechts één won.

Kort voor de ministerraad bijeenkomt om over de coronacrisis te overleggen, komt de uitspraak. Premier Mark Rutte, die niet van verrassingen houdt, is ontdaan. Hij trekt zich met De Jonge en Grapperhaus ­terug, terwijl de andere ministers het crisisoverleg beginnen. Al snel komt het kabinet met een strategie: het gaat in hoger beroep en zal de uitspraak van de rechter proberen te schorsen, zodat de avondklok tot het ­hoger beroep in werking blijft. Ook gaat het kabinet aan de slag om de avondklok alsnog in de coronawet onder te brengen.

Die middag toont Rutte tijdens een in­gelaste persconferentie al zijn verdedigings­linie, mocht de avondklok toch definitief sneuvelen. In vrijwel elk antwoord doet hij een ‘dringende oproep’: “Houd je aan die avondklok, ook als die vanavond niet afdwingbaar zou zijn.”

Lees ook:

Morrende Kamer schaart zich achter spoedwet, avondklok blijft zo goed als zeker van kracht

Het kabinet kookt ‘staatsrechtelijke spaghetti’, zo klonk het donderdag in de Tweede Kamer. Toch geeft de Kamer met een spoedwet een nieuwe juridische basis aan de avondklok.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden