Interview­Tomasz Sawczuk

Dat autoritaire van Polen is naar, maar erg modern

Corona of niet, Polen moest stemmen. EU en OVSE protesteerden. Filosoof ­Tomasz Sawczuk legt uit waarom ­populisten zich niets aantrekken van kritiek uit Europa.

Op een zolder in hartje Warschau huist Kultura Liberalna, een tijdschrift van jonge Poolse denkers. Hier leven geen herinneringen meer aan het communisme. Tomasz Sawczuk is een van hen: hij is 31 jaar en auteur van een spraakmakende dissertatie over de vraag hoe zijn land in de greep van het conservatief-populisme kwam.

Sawczuk bekritiseert niet alleen de afbraak van rechtsstaat en democratie door Jaroslaw Kaczynski, de leider van regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS). Hij geeft ook af op de oudere generatie liberale, pro-Europese Polen die geen weerwoord heeft. En Sawczuk begrijpt Kaczynski, en waarom die de komende week presidentsverkiezingen wilde laten houden.

De OVSE liet al bij voorbaat weten dat je die stembusgang niet als democratisch kunt beschouwen, maar Saw­czuk trok zich aanvankelijk niets van aan van kritiek of pandemie. “Voor Kaczynski is dit de veiligste tijd om verkiezingen te houden. Bij uitstel riskeert hij dat de gevolgen van de epidemie ernstiger zullen zijn en dat kiezers zich van zijn partij en zijn presidentskandidaat, Andrzej Duda, zullen afkeren. Dat Duda geen sterk kiezersmandaat krijgt, is voor Kaczynski niet belangrijk. Als president Duda maar wordt herkozen, want dan heeft Kaczyński de komende jaren weer de vrije hand.”

Donderdag werd bekend dat de Poolse verkiezingen toch worden uitgesteld, mede doordat het stemmen per post niet grondwettelijk bleek.

“De oudere generatie heeft een gebrek aan realiteitszin als het gaat om de EU. Ze zijn betoverd door Europa. Zij beleefden de val van het communisme en de toetreding tot de EU als een wonder. En dan komt opeens zo’n Kaczynski en pakt dat succes af. En dus roepen ze: PiS maakt kapot wat wij hebben opgebouwd. Ik begrijp dat wel, maar het helpt geen moer om PiS te verslaan. Want PiS zegt: ja, jullie hebben gewonnen, want jullie zijn de elite, maar wij vertegenwoordigen het volk, de mensen die het minimumloon verdienen, de meerderheid.”

Wat moet de oppositie dan doen?

“De partijen in het centrum moeten niet het verleden blijven verdedigen, maar een programma formuleren voor de toekomst, zien wat er te verbeteren valt: de ongelijkheid, de gezondheidszorg, meedoen in Europa. De strijd om de liberale democratie is nooit gestreden. In geen enkel land, ook niet in Nederland. Maar als je dat wilt begrijpen, moet je Kaczynski begrijpen.”

Wat precies?

“Kaczynski begrijpt macht als een relatie tussen mensen. Zuiver procedureel recht, los van de politiek, is volgens hem een fictie, want er zijn altijd concrete mensen die beslissen hoe wetten worden toegepast. En die mensen dienen altijd iemand, bewust of onbewust.”

Waar komt dat idee vandaan?

“Uit het marxisme. Dat ziet het rechtssysteem als een instrument in handen van de bourgeoisie om de rechten van het proletariaat in te perken. Het systeem werkt dus in het nadeel van de achtergestelden. Kaczynski is geen marxist in de zin van klassenstrijd, maar hij is ervan overtuigd dat het rechtssysteem zo is georganiseerd dat hervormen onmogelijk is, ook voor een partij die het mandaat van de kiezers heeft.”

Dus kun je alleen doen wat Kaczynski nu doet: instituties afbreken en onderwerpen. Dat is toch behoorlijk autori­tair?

“Mij en vele anderen bevalt het niet, omdat er een autoritair luchtje aan hangt, maar tegelijkertijd is het een heel moderne manier van denken. Kaczynski erkent de historische dimensie van het recht. Liberalen doen vaak alsof de historische context van een rechtsorde niet bestaat. De Amerikanen dachten dat ze Irak een democratische pet konden opzetten; we hoeven alleen maar een normensysteem op te leggen en dan komt het wel goed. Maar als het recht alleen gericht op het realiseren van normen in de toekomst, hoe ga je dan om met schuld uit het verleden? Duitsland worstelde ermee na de Tweede Wereldoorlog; we construeren een grondwet, maar hoe rekenen we af met nazi’s? En hoe kun je in de VS de afro-amerikaanse gemeenschap genoegdoening geven voor het leed dat hun voorouders is aangedaan? Aangezien de grondwettelijke normen gericht zijn op de toekomst is er een politieke beslissing nodig om genoegdoening te geven voor dat soort historisch onrecht. Het recht alleen is niet voldoende.”

Maar geldt dat voor Polen ook?

“In Polen werd de liberale democratie onder druk van buitenaf ingevoerd. Eerst eiste het IMF een vrijemarkteconomie. Daarna eiste de EU dat we de Europese ­regelgeving overnamen, een rechtsstaat opbouwden en ­instituties in lijn brachten met andere EU-landen.

“Maar toen we eenmaal toetraden tot de EU in 2004, kwam de vraag op tafel: wat is ons verdere strategische doel? Het liberale kamp zat te slapen. Daar heerste een abstracte manier van denken. Zo van: de rechtsstaat is er nu en dat loopt verder wel, ongeacht de maatschappelijke en culturele basis. We zien nu hoe riskant dat is.”

Een jaar later kwam Kaczynski aan de macht. De liberale democratie is dus ook in Polen niet het eindstation van de geschiedenis?

“Omdat ze voorbijgaat aan het gevoel van historisch onrecht. Dat gevoel stapelt zich op tijdens een transitie, zoals die in Polen na de val van het communisme in 1989. Veel mensen zijn ervan overtuigd dat de economische vruchten van de transformatie niet eerlijk zijn verdeeld. De liberale democratie sluit de context van menselijke emoties uit, maar die emoties hebben grote invloed op de politiek. Demagogen roeren in die opgekropte woede.

“Kaczynski formuleert antwoorden op de vraag: is onze historische traditie wel in overeenstemming met wie wij nu willen zijn? In de Poolse traditie staat het streven naar onafhankelijkheid centraal; nationale opstanden, verzet tegen het communisme. PiS-ideologen haken daarop in door de EU te vergelijken met de Sovjet-Unie. Die vergelijking gaat mank, maar emotioneel kun je haar prima uitspelen.”

Maar Polen wilde toch graag bij het Westen horen?

“Ja, maar als je als liberaal streeft naar aansluiting bij het Westen ben je de passieve partij. PiS daarentegen benadrukt de nationale soevereiniteit: wij zijn actief. Wij hebben het recht te zijn zoals we willen zijn en beslissen zelf over de normen waar we aan moeten voldoen. Daar is op zich niks mis mee, het is Kantiaans: voor burgers van een republiek gelden alleen wetten die ze zelf hebben gecreëerd. Alleen bij Kant is dat verbonden aan cosmopolitisme, samenwerking tussen republieken, omdat we wereldburgers zijn. Bij PiS daarentegen overheerst een gevoel van bedreiging; de buitenwereld heeft het op ons gemunt.”

Al met al dus op ramkoers met Brussel?

“Kaczynski’s opvatting over de rechtsorde als instrument in handen van de politiek staat haaks op wat binnen de EU als regel geldt. Daardoor zijn conflicten onvermijdelijk.”

Het Europese Hof plaatst steeds meer vraagtekens bij de manier waarop Kaczynski Poolse rechters onder toezicht plaatst. Verliest Kaczynski deze strijd?

“Zelfs als je het Europese Hof buiten beschouwing laat, is wat deze regering doet flagrant in strijd met de Poolse wet. En daarbij is het politiek ook heel gevaarlijk, omdat PiS instituties afbreekt en ze vervolgens niet vervangt door iets beters maar door vriendjespolitiek. Maar waarom reageert de EU zo langzaam? Kaczynski maakte in 2015 al een einde aan de onafhankelijkheid van het Poolse Constitutionele Hof. De Commissie had toen al naar het EU-hof kunnen stappen.”

Gebrek aan politieke wil?

“De Hongaarse premier, Viktor Orban, is veel verder op weg naar een autocratie dan Kaczynski, maar hij kan zijn gang gaan. Een groot deel van de Hongaarse export komt uit Duitse autofabrieken in Hongarije. Kanselier Merkel zal hem dus geen haar op zijn hoofd krenken. Polen is een van de grootste handelspartners van Duitsland. Dus Duitsland heeft er belang bij dat Polen lid blijft van de EU. PiS-politici gedragen zich wel alsof ze de EU uit willen, maar ook zij willen er niet uit, want dat zou politieke zelfmoord zijn; de EU is nog altijd erg populair.”

Hoe geloofwaardig is dan de Poolse oppositie die waar­schuwt dat Kaczynski Polen uit de Unie leidt?

“Juridisch is wat PiS doet niet te combineren met een stabiel Europees rechtssysteem. Maar het recht alleen beslist niet. De politieke realiteit is anders. Het kan best mogelijk blijken om zonder rechtsstaat lid te zijn van de EU, zoals je kunt wonen in een huis zonder keuken. Dat is niet comfortabel. Je moet steeds uit eten. De buren zullen klagen als we hun keuken vies maken, maar uithuiszetting is niet makkelijk.”

Filosoof en jurist Tomasz Sawczuk (Czeremcha, 1979) is redacteur van het weekblad Kultura Liberalna. Met zijn proefschrift over de politiek in het \e Polen trok hij in binnen- en buitenland de aandacht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden