null

Verkiezingen

Corona hangt als een donkere wolk boven de verkiezingen

Beeld Tom Janssen

Minister Kajsa Ollongren van Binnenlandse Zaken kan het niet genoeg benadrukken: alles is erop gericht dat de verkiezingen op 17 maart zo goed en zo veilig mogelijk verlopen. Maar de zorgen nemen toe.

Gaat iedereen stemmen?

Voorzichtig wordt de burger met tv-debatten, interviews en beloftes van de lijsttrekkers warm gemaakt voor verkiezingen die zonder twijfel uniek zullen zijn. Corona dwingt namelijk tot maatregelen. Kwetsbare groepen mogen al op 15 en 16 maart naar het stembureau, 70-plussers kunnen per post stemmen. Het aantal volmachten dat iemand mag inleveren, is verhoogd van twee naar drie. Het moet ervoor zorgen dat zo min mogelijk kiezers uit angst voor besmettingen zullen afhaken.

Het kabinet kan vooralsnog op best een grote opkomst rekenen. Uit het laatste onderzoek van I&O research bleek dat 81 procent van de stemgerechtigden zegt zeker van plan te zijn om te gaan stemmen. Maar 5 procent van de kiezers zegt (vermoedelijk) niet te gaan en daarvan geeft 22 procent de coronapandemie als reden op. Dat betekent dat slechts 1 procent van alle stemgerechtigden aangaf vanwege de angst voor corona niet te gaan stemmen. Deze week doet I&O research het onderzoek opnieuw, om te kijken of de stembereidheid is gewijzigd.

De Partij voor de Dieren vindt de maatregelen niet ver genoeg gaan. De partij heeft een kort geding tegen de Staat aangespannen omdat de overheid zou discrimineren door alleen de 2,4 miljoen 70-plussers de kans te geven per post te stemmen. Ook chronisch zieken die jonger zijn dan 70 jaar zouden hiervan gebruik moeten kunnen maken. De landsadvocaat zei woensdag tijdens de zitting dat het veel moeilijker is een groep chronisch zieken te bepalen dan een vastomlijnde leeftijdsgroep. Bovendien zijn senioren als groep ook ‘kwetsbaarder’ voor het virus. Chronisch zieken kunnen altijd een machtiging afgeven aan een familielid of vriend die voor hen gaat stemmen, luidt het verweer van de Staat.

De Kiesraad heeft zelf ook eerder het kabinet geadviseerd poststemmen voor iedereen mogelijk te maken, op voorwaarde dat mensen dan zelf tijdig bij hun gemeente aangeven dat ze per brief willen stemmen. Maar dit advies heeft het kabinet volgens woordvoerder Heleen Hormann van de Kiesraad niet opgevolgd.

Uit het I&O-onderzoek blijkt ook dat 90 procent van de kiezers zelf in het stemlokaal een stem wil gaan uitbrengen, en daarvan zegt ruim de helft dat ook op de gewone verkiezingsdag van 17 maart te gaan doen. Slechts 5 procent van de kiezers is van plan op maandag en nog eens 5 procent op dinsdag te gaan stemmen.

Beluister ook de aflevering van onze verkiezingspodcast Wijsneuzen over of de verkiezingen wel kunnen doorgaan of zoek hem op via de bekende podcastkanalen.

Is stemmen per post wel veilig?

De risico’s met poststemmen zijn per definitie groter dan stemmen in een stemlokaal, zegt Hormann namens de Kiesraad. “De kans dat een stem wordt beïnvloed, is in een stemhokje het kleinst, omdat daar niemand bij staat”. Er is ook een risico dat deze poststembrieven worden onderschept, om voor de eigen stemvoorkeur te gebruiken. Ook hiervoor zijn volgens Hormann maatregelen getroffen. Zo krijgen de poststemmers twee keer een brief en beide brieven zijn nodig om een stem per post uit te brengen. “Daarmee voorkomen we dat de stempost wordt opgevangen, want je weet niet wanneer die tweede brief komt.”

Aan poststemmers wordt gevraagd uiterlijk vóór het weekend van 12 maart hun stem in de speciaal hiervoor door de gemeente ingerichte postbus te gooien, zodat al deze stemmen al woensdag overdag kunnen worden geteld. Ook de stemmen die maandag en dinsdag zijn uitgebracht worden woensdag gedurende de dag geteld, maar alle uitslagen worden pas woensdagavond na negen uur bekendgemaakt door de burgemeesters.

Wat zijn de risico’s van driedaagse verkiezingen?

Volgens Peter Kanne van I&O Research betekenen driedaagse verkiezingen niet dat het stemgedrag van kiezers meer zal worden beïnvloed door peilingen. “Het is juist omgekeerd: kiezers die eerder stemmen, missen deze keer bijvoorbeeld de laatste verkiezingsdebatten en hebben juist minder informatie voordat ze kiezen”, zegt Kanne. Zo houdt EenVandaag op maandagavond 15 maart het lijsttrekkersdebat en de NOS de avond erna het slotdebat.

De peilingbureaus hebben na overleg met minister Ollongren ook geen harde afspraak gemaakt dat ze niet meer peilen als op maandag een deel van de stembureaus open gaan. De slotpeilingen komen dinsdag, maar in 2017 heeft Kanne op maandag opnieuw een peiling uitgezet om het effect van de bestorming van het Turkse consulaat te meten. “Toen bleek dat Rutte daar fors van had geprofiteerd”, aldus Kanne.

Kunnen verkiezingen wel worden gehouden in deze coronapandemie?

Alle stemlokalen worden coronaproof gemaakt, met brede looppaden, spatschermen en een schoon potlood voor iedere kiezer. Toch bestaan er wel zorgen bij leden van het OMT, de medische adviseurs van het kabinet. De derde golf kan dan net op het hoogtepunt zijn, opgestuwd door de gevaarlijke Britse mutatie van het virus. In NRC zei arts-microbioloog Jan Kluytmans over de verkiezingen: “Het heeft gewoon risico’s, die moet je becijferen.” Zijn collega Marc Bonten: “Het gaat om de vraag: welk epidemiologisch risico ben je bereid te nemen?” Het kabinet is echter niet van plan hierover formeel advies aan het OMT te vragen, zei premier Mark Rutte deze week in het tv-programma Op1.

Alle voorbereidingen zijn klaar, zeggen de burgemeesters van de veiligheidsregio's. Ze vrezen dat uitstel juist voor chaos zorgt, omdat dit uniek zou zijn. Volgens VNG-voorzitter Jan van Zanen moeten de verkiezingen daarom doorgaan. Maar vijf burgemeesters denken daar anders over. “De vraag is of je het risico moet willen nemen om tien miljoen mensen te laten stemmen, als we middenin een derde golf zitten”, zegt burgemeester Verhulst van Ede. “We zitten nu wekenlang in volledige beperking, en dat ga je vanwege verkiezingen weer tenietdoen? Is drie maanden uitstel zo’n ramp, als je dat afzet tegen een nieuwe golf besmettingen?”

Is de politiek gevoelig voor de bezwaren?

Eigenlijk niet. Op het Binnenhof is er bijna niemand die pleit voor uitstel, op het afgesplitste Kamerlid Henk Krol na, die met een nieuwe partij meedoet aan de verkiezingen. Hij vreest dat kiezers, vooral ouderen, het zullen laten afweten. Rutte liet deze week weten niet over verzetten te willen praten.

De Raad van State en de Kiesraad hebben niet eerder uitstel bij de hand gehad en wachten de ontwikkelingen af. De Raad van State zal ook pas advies geven als er daadwerkelijk een uitstelwet door het kabinet wordt voorgelegd, maar vervolgens moet ook nog een meerderheid van het parlement die wet steunen.

Aan uitstel zitten haken en ogen. Het is nu onmogelijk om een alternatieve verkiezingsdag in de nabije toekomst te plannen met de zekerheid dat er dan geen coronagevaar is. En voor langere tijd uitstellen is zeer onwenselijk, zeker gezien de voortdurende coronacrisis. Ollongren noemt de verkiezingen ‘van wezenlijk belang in onze democratische rechtsstaat’.

Toch zijn de verkiezingen op 17 maart nog geen uitgemaakte zaak. De rechtbank in Den Haag doet over een week uitspraak in het kort geding over het briefstemmen. Mocht de Partij voor de Dieren de zaak winnen, dan heeft dat grote gevolgen. Het is praktisch niet meer goed uitvoerbaar om op zo korte termijn ook nog chronisch zieken per post te laten stemmen, zeggen de Vereniging van Nederlandse Gemeenten en de Kiesraad. De landsadvocaat liet deze week tijdens de zitting al doorschemeren dat uitstel van de verkiezingen dan onvermijdelijk is.

Lees ook:

Uitstel van de verkiezingen leidt juist tot meer problemen

De democratie is het best gediend, ook op de langere termijn, als de verkiezingen doorgaan, meent Bas ter Weel, algemeen directeur SEO Economisch Onderzoek en hoogleraar economie aan de Universiteit van Amsterdam.

Drie redenen om de verkiezingen uit te stellen naar het najaar

Kiezers zijn bang voor het virus en kunnen zich slecht oriënteren op welke partij te stemmen. Schuif daarom de Kamerverkiezingen door naar het najaar, bepleit raadslid Antoon Huigens voor GemeenteBelangen in Apeldoorn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden