AnalyseCDA

Constructief versus confronterend: Hoe zorgen tegenpolen De Jonge en Omtzigt voor één christen-democratisch geluid?

Beeld Brechtje Rood

Het CDA presenteert deze week zijn kandidatenlijst en verkiezingsprogramma. En dan mogen lijsttrekker Hugo de Jonge en zijn running mate Pieter Omtzigt op campagne. De man van het harmoniemodel en de man van de confrontatie. Lukt het ze om de kiezer niet in de war te maken?

Het CDA gaat de verkiezingscampagne in met een tandem. ­Hugo de Jonge, minister van volksgezondheid en lijsttrekker, zit voorop en ­Kamerlid Pieter Omtzigt komt daarachter. De Jonge heeft het stuur in handen en Omtzigt roept de hele tijd aanwijzingen naar voren over de route.

Het duo zit aan elkaar vast sinds de lijsttrekkersverkiezingen begin juli. De Jonge won die strijd om het leiderschap bij het CDA nipt met 50,7 procent van de stemmen. Omtzigt verloor, maar kreeg wel 49,3 procent van de CDA-leden achter zich. Een opgeluchte De Jonge zei in een toespraak dat hij bij de campagne voor de verkiezingen voor de Tweede Kamer in maart volgend jaar Omtzigt aan zijn zijde wil. Hij ziet hem als running mate. Voor Omtzigt was dat een verrassing, want wat is dat, een running mate?

Komende week maakt het CDA de kandidatenlijst voor de verkiezingen bekend en vrijdag verschijnt het verkiezingsprogramma. De Jonge zal als partijleider op nummer één staan en Omtzigt komt op nummer twee. Dat is al duidelijk.

Omtzigt zit nu bij ieder topoverleg

De nieuwe rol van Omtzigt krijgt stukje bij beetje vorm. CDA’ers benadrukken dat hij bij ieder partijoverleg op topniveau betrokken is. In september werd hij vicevoorzitter van de fractie in de Tweede ­Kamer. Het werk dat daarbij hoort, blijft de tweede vicevoorzitter Madeleine van Toorenburg doen, want Omtzigt geeft de portefeuilles die hij als Kamerlid heeft niet op (vooral Belastingdienst, pensioenen en ­Europa). En daaraan heeft hij zijn handen vol.

Sinds de zomer zit Omtzigt bij het zogeheten bewindspersonenoverleg van het CDA. Dit is een belangrijk onderling ­beraad van ministers en staatssecretarissen, de fractievoorzitters in Eerste en Tweede Kamer en vaak ook de partijvoorzitter aan de vooravond van de wekelijkse ministerraad. Met dat overleg probeert het CDA , net als coalitiegenoten VVD, D66 en ChristenUnie dat doen met hun eigen bewindspersonenoverleg, op donderdagavond de klokken gelijk te zetten.

Een eerste signaal over de invloed van Omtzigt is volgende week te lezen. Hij zit in de commissie die het verkiezingsprogramma heeft geschreven. Interessant is vooral wat het CDA formuleert over Europa. Omtzigt is heel kritisch over het beleid van de Europese Centrale Bank en over steun aan Zuid-Europa en zit op één lijn met de in het CDA ook populaire minister van financiën, Wopke Hoekstra.

De Jonge slaat een vriendelijker toon aan dan Omtzigt

Hugo de Jonge praat niet veel over Europa, want hij is onervaren op het terrein van de buitenlandse politiek. Als hij het ­onderwerp aansnijdt, slaat hij een veel vriendelijker toon aan dan Omtzigt. Hij borduurt voort op zijn basishouding: het CDA is tegen polarisatie, het is een partij die bruggen bouwt en de samenwerking zoekt. Zoals Omtzigt een bondgenoot heeft in Hoekstra, zo heeft De Jonge steun aan Ben Knapen, ex-staatssecretaris voor Europese Zaken en een vurig pleitbezorger van Europese samenwerking. Knapen is voorzitter van de commissie die het partijprogramma schrijft.

De benadering van Europa is een voorbeeld van het verschil in stijl tussen Omtzigt en De Jonge. De eerste is confronterend, de tweede vooral constructief. De een is op zoek naar het betere, de ander naar het compromis. Om iets te bereiken kan de stijl waarmee de politicus opereert een groot verschil maken.

In het CDA wordt geklaagd dat De Jonge door zijn werk als coronaminister nauwelijks tijd heeft om zich met de koers van de partij te bemoeien. Hij staat iedere week minstens een dag of twee lange dagen in de Tweede Kamer en moet die debatten ook voorbereiden, los van alle overleg over testen, vaccins, anderhalve meter en verpleeghuizen. “Hij werkt zich een slag in de rondte. Het is niet te doen”, zegt een Kamerlid. Het is van belang voor de partijleider om voldoende greep te houden op het verkiezingsprogramma.

Geen folders uitdelen dit keer

Straks in de campagne zullen De Jonge en Omtzigt als een team moeten opereren. CDA’ers betogen dat beide mannen een belangrijke rol krijgen, maar niemand kan voorzien welke vorm de verkiezingsstrijd krijgt. Door corona blijft het uitdelen van folders op straat waarschijnlijk achterwege en treffen de politici de kiezer vooral online.

Beeld Brechtje Rood

Het CDA probeerde de afgelopen jaren de campagne goed voor te bereiden. Dat ging met vallen en opstaan. Het wetenschappelijk instituut schreef een rapport over de nieuwe strategische koers van de partij, dat als basis kan dienen voor het verkiezingsprogramma. Daarmee verlaat het CDA de lijn rechts van het midden, gericht op een kleinere overheid en nationale trots. 

De partij neemt afstand van het gesomber van de ontevreden en angstige burger en wil hoop en perspectief bieden op een betere toekomst. In het rapport ‘Zij aan zij’ over de koers tot 2030 staat ook een interessante passage over de stijl van de partij die meer lijkt aan te sluiten bij De Jonge dan bij Omtzigt: Het CDA is tegen ‘een wereld van polarisatie, van lawaaipapegaaien’. Verder: “We zullen er altijd samen uit moeten komen om iets voor elkaar te krijgen”.

Dier, boer en milieu

De discussie over ‘Zij aan zij’ dreigde te ontsporen door onenigheid over boeren. In de eerste versie stond dat duurzaamheid, dierenwelzijn en het inkomen van de boer belangrijker zijn dan de ambitie om de tweede exporteur van landbouwproducten ter wereld te zijn. Een deel van de CDA-leden trok fel van leer. In de definitieve versie staat dat de aandacht voor dierenwelzijn, leefmilieu en de natuur ‘in balans moet worden gebracht met de economische perspectieven’. Daarmee is vrede weer even getekend, maar de toekomst van de landbouw blijft een heikel thema. Lijsttrekker De Jonge is een man van de stad, maar benadrukt graag hoe hij in zijn jeugd bij de boer in Zeeland werkte. “Trots zijn op de sector en stappen zetten richting een duurzame toekomst”, vindt hij.

Het CDA is ook heftig verdeeld over samenwerking met Forum voor Democratie. Tegenstanders zien er niks in om te besturen met een partij, omdat ze vinden dat die zich racistisch uitlaat over minderheden en de klimaatverandering ontkent. Voorstanders vinden dat het CDA in principe met alle partijen het gesprek moet aangaan en dat samen besturen mogelijk is als er praktische afspraken zijn te maken. Voor die laatste benadering koos het CDA in Brabant. Lijsttrekker Hugo de Jonge vindt dat de Brabantse CDA’ers hun eigen keuze moeten maken. Bij de lijsttrekkersverkiezingen kwam dit thema terug.

De Jonge sluit samenwerking met Forum op landelijk niveau uit. Pieter Omtzigt is ­onduidelijk over wat hij wil en wijst er slechts op dat Forum-fractievoorzitter Thierry Baudet kenbaar maakte niet met de ‘cultuur-marxistische elite’, waartoe hij ook het CDA rekent, in zee te willen.

‘Een lijsttrekkersverkiezing haalt niet altijd het beste naar boven’

Met een lijsttrekkersverkiezing hoopte het CDA in de zomer de aandacht naar zich toe te trekken. “Wij waren de kijkcijferhit van de afgelopen dagen”, sprak partijvoorzitter Rutger Ploum verheugd. Maar ondanks al die media-aandacht viel een aantal missers op. Pas in een heel laat stadium werd duidelijk dat Wopke Hoekstra geen belangstelling had om mee te doen aan de race. De andere belangrijke favoriet van de partijtop, Hugo de Jonge, wilde wel lijsttrekker worden, maar niet via een verkiezing. Het zou het beste zijn dat Hoekstra en hij in een goed gesprek zouden bepalen wie de lijst zou aanvoeren. “Een lijsttrekkersverkiezing haalt niet altijd het beste in een partij naar boven”, zei hij in het voorjaar in De Balie.

Pieter Omtzigt (l) en Hugo de Jonge na de bekendmaking van de uitslag van de CDA-lijsttrekkersverkiezing.Beeld EPA

De Jonge had gelijk met zijn voorspelling. Doordat Hoekstra afhaakte, voelden anderen de ruimte om naar voren te stappen. Het leverde een schouwspel op waar de nervositeit van afspatte. De oppositionele en confronterende stijl van Pieter Omtzigt tegenover de bestuurlijke en constructieve toon van Hugo de Jonge. En dan was er ook nog even de ‘sociaal-conservatieve’ kandidatuur van Mona Keijzer, staatssecretaris van economische zaken. Het was spitsroeden lopen, want elkaar openlijk bekritiseren was volgens de spelregels die het partijbestuur opstelde niet de bedoeling.

Ondertussen lette het partijbestuur niet goed op de technische uitvoering van de digitale verkiezingen, waardoor de stemming een keer opnieuw moest. Een maand na afloop was er met name in het kamp van verliezer Omtzigt nog steeds twijfel over de rechtsgeldigheid van de uitslag. Een aantal leden verkeerde in de veronderstelling op Omtzigt te stemmen, maar kreeg na het maken van een keuze de mededeling ‘Dank voor uw stem op Hugo de Jonge’. Een extern onderzoek maakte duidelijk dat er fouten zijn gemaakt, maar niet in die mate dat er onzekerheid is over de uitkomst.

De Jonge en Omtzigt zetten zo hun eigen accenten

In lezingen zetten De Jonge en Omtzigt afgelopen maanden hun eigen accenten. De lijsttrekker hield in september de Abel Herzberglezing en schetste grote lijnen zoals van hem bekend: “Solidariteit en lotsverbondenheid bieden ons de weg uit de crisis”. Hij memoreerde dat de coronacrisis ‘de tekortkomingen van het liberalisme aan het licht heeft gebracht’. 

Pieter Omtzigt was op 2 oktober te gast bij de Stichting Sociale Christendemocratie. Verbetering van de ­relatie tussen overheid en burger is zijn thema. Het Kamerlid pleit voor het ‘kalibreren van de rechtsstaat’. Het vertrouwen van de burger in de overheid is geschaad door onder meer de kinderopvangtoeslagaffaire en om dat te repareren is controle en transparantie nodig. “Controle en transparantie zijn geen tekenen van wantrouwen. Zij zijn juist een essentieel onderdeel van elke functionerende organisatie en een teken van groot zelfvertrouwen.”

Om te laten zien dat De Jonge en Omtzigt als tandem kunnen opereren, vierden zij samen het veertigjarig bestaan van de partij op 10 oktober. Een gesprek met de twee kopmannen aan een Hollandse keukentafel werden online uitgezonden. Omtzigt: “De overheid moet een schild zijn voor de zwakkeren en niet het zwaard van Damocles.” De Jonge: “Het CDA kan stad en platteland verbinden. Omzien naar elkaar is overal belangrijk.” Voordat de champagne op tafel kwam, spraken de twee nog over hun jeugd. Hoe Omtzigt met zijn dwarsfluitspel nog in een symfonieorkest belandde en hoe bij De Jonge, als zoon van een ­dominee, het schieten van besjes bijkans een waagstuk werd.

Zo gemoedelijk zal het in de campagne met andere partijen erbij straks niet worden. Want De Jonge ligt nu al regelmatig als coronaminister onder vuur. In de Tweede Kamer krijgt hij het verwijt dat hij meer ­belooft dan hij kan waarmaken. Er zijn na ­zeven maanden nog steeds onvoldoende tests en dat is elders in Europa anders. Verder trof het kabinet te laat beperkende maatregelen om de tweede golf te voorkomen. Het maakt de lijsttrekker van het CDA kwetsbaar.

De bruiloft-knuffel blijft Grapperhaus achtervolgen

Het tandem van het CDA heeft te maken met meer problemen. Normaal gesproken zou De Jonge steun hebben aan minister van justitie Ferd Grapperhaus. Maar zijn bruiloft-knuffel blijft hem achtervolgen. Ook in hogere regionen van het CDA is kritiek: hij had moeten aftreden. Deze kritiek straalt ook af op De Jonge, Omtzigt en op fractievoorzitter Heerma. Hadden zij niet moeten beseffen dat zijn gezag naar de knoppen is, terwijl het kabinet tijdens de tweede golf geloofwaardigheid dringend ­nodig heeft?

De lijsttrekker en zijn running mate moeten alle zeilen bijzetten om tot half maart de kiezer te overtuigen van de ideeën van het CDA. Evenwichtskunst is vereist. De uitlatingen van Omtzigt mogen niet te veel uit de pas lopen bij de opvattingen van De Jonge en andersom. Anders denkt de kiezer: naar welk CDA zit ik te luisteren?

Lees ook:

De Jonge wil de populariteit van Omtzigt benutten

Hugo de Jonge is de nieuwe CDA-leider. Maar de partij hoopt de populariteit van Omtzigt te behouden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden