null Beeld

ColumnHans Goslinga

CDA's keuze voor Hoekstra is een gemiste kans

Hoewel het CDA zich graag afficheert als ‘partij van de samenleving’, is het nog altijd een bestuurspartij op zoek naar de macht. De keuze voor het Kamerlid Omtzigt was zowel voor de meeste leden als voor de partijtop te gedurfd.

De leden kozen de afgelopen zomer minister De Jonge als nieuwe eerste man; na diens terugtreden schoof de top minister Hoekstra naar voren. Dat was zowel een keuze voor een bestuurder als de afwijzing van een gevreesde controleur van het bestuur. Daarmee bevestigde het CDA de oude patronen in de Nederlandse politiek en nam het welbewust niet de afslag naar een andere cultuur.

In onze parlementaire democratie ligt het politieke accent meer op de uitvoerende macht dan op de vertegenwoordiging van het volk. Dat patroon is nog versterkt door de opkomst van populistische partijen, die door hun lange neus naar de rechtsstaat geen reëel alternatief zijn. Hun oppositie kenmerkt zich door veel geblaat, weinig wol. Het effect is wel dat de regerende partijen sterker op elkaar zijn aangewezen en dat, meer dan voorheen, de premier, de vicepremiers en de fractieleiders van de coalitiepartijen de dienst uitmaken – een raad van acht die wekelijks de lijnen (en grenzen) trekt voor ministers en factieleden.

Conclusie: het bestel werkt nog wel, beter dan de tweepartijenstelsels elders, maar het ademt niet en dreigt zichzelf door verkramping te verstikken. Precies daarom was het optreden van Omtzigt in het blootleggen van het toeslagenschandaal zo baanbrekend. Het was ineens bijzonder dat hij gewoon deed wat de constitutionele taak van een Kamerlid is, het controleren van de regering. Daarmee doorbrak hij de wetten van het coalitiemonisme, die boven alles loyaliteit aan het zittende kabinet eisen en dualisme ontmoedigen.

Hoe bijzonder dat is, blijkt wel als u probeert de namen van tien van de 32 leden van de VVD-fractie op te noemen, of van acht fractiegenoten van Omtzigt. Dat lukt u niet en dat is niet zo gek. In de tijd van Lubbers, toen het coalitiemonisme opkwam, maakte de eigenzinnige CDA-senator Kaland de leden van de Tweede Kamer uit voor ‘stemvee’. Cru, maar een mene tekel. Hij beoogde hetzelfde als Omtzigt nu: pas op voor uitholling van de tegenmacht en zelfstandige positie van het parlement.

Hans van Mierlo, de D66-peetvader over wie zojuist een kleurige biografie van de journalist Hubert Smeets is uitgebracht, zag als de grote makke van ons bestel de vermenging van de macht en de controle (van de macht). Dat leidde in zijn ogen tot ‘een soort van dodelijke omhelzing’. Dat zou niet nodig zijn, als kabinetten niet zo verkrampt op tegenspel zouden reageren. Dat is onder Lubbers, Kok, Balkenende en Rutte wel gebeurd en het heeft in Den Haag, van de postkamer tot het Torentje, een sfeer van bevangenheid geschapen waarin het ongekende onrecht in het toeslagenbeleid gedurende tien jaar kon voortwoekeren.

CDA-lijsttrekker Hoekstra zei vorige week op het zoomcongres van zijn partij dat hij niet voor een overheid is die burgers ziet als ‘klanten of potentiële fraudeurs’. De overheid behoort in zijn ogen ‘dienend, beschermend en rechtvaardig’ te zijn. Mooie woorden, maar lastig te rijmen met een overheid die zich, ook pal onder zijn ogen, tegenover tienduizenden burgers heeft gedragen als de roversbende waarvoor de denker Augustinus waarschuwde als de teugels van het recht worden losgelaten.

In 2009, het jaar waarin de Belastingdienst de fraudejacht in de kinderopvang opende, hield de gezaghebbende geleerde in het staatsrecht Tijn Kortmann politiek Den Haag voor dat als je rechteloos optreden van de overheid wilt voorkomen, de tegenmacht op orde moet zijn. Het parlement moest zich, zei hij, als een zelfstandige controleur gedragen, niet als ‘een claque van de macht’. Hij was er niet voor de overheid aan strakkere normen te binden. Dat zou alleen maar averechts werken.

Zijn remedie was verrassend en actueler dan ooit: ‘Veel belangrijker is dat de publieke ambten worden bezet door mensen die vakkundig en onkreukbaar zijn, oog hebben voor de praktijk en zich niet laten voorleuteren door consultants, voorlichters en journalisten, maar zelf denken, spreken en schrijven’. Omtzigt liet zich deze week in de geest van Kortmann uit, toen hij het feit hekelde dat er 700 voorlichters in Den Haag rondlopen, terwijl de denktanks zijn uitgekleed.

Het coalitiebestel heeft alleen nog toekomst als de politici meer evenwicht aanbrengen tussen de uitvoerende en controlerende macht en tegenspel als toegevoegde waarde gaan zien. De keuze van het CDA voor Hoekstra is in die zin tegenvallend, dat daarmee weer klakkeloos op de verovering van het Torentje, het symbool van de macht, wordt ingezet. Een gemiste kans voor een partij die de samenleving wil heroveren.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie. Lees ze hier terug.

Lees ook: CDA-lijsttrekker Wopke Hoekstra wil jonge ouders ‘perspectief bieden’

Het CDA-congres wees zaterdag Wopke Hoekstra aan als lijsttrekker. Hij wil ‘perspectief bieden aan de Nederlanders’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden